Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-nin iyirmi əsas NATO-dan kənar müttəfiqi qrupuna qoşulmağa hazırlaşır. Bu açıqlama Səudiyyə vəliəhdi Məhəmməd bin Salmanın Vaşinqtona səfəri zamanı verilib. O, Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampla görüşüb.
“Prezident Donald Tramp çərşənbə axşamı bildirib ki, ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı silah transferlərini asanlaşdıracaq və iki ölkə arasında münasibətləri yüksəldəcək təhlükəsizlik sazişinə daxil olublar. Sazişə əsasən, Səudiyyə Ərəbistanına “əsas NATO-dan kənar müttəfiq” statusu veriləcək”, - deyə “Politico” qeyd edib.
Bu, mühümdür. ABŞ-nin dünyada çoxlu sayda müttəfiqləri var.
“Major Non-NATO Allies” (MNNA) siyahısına NATO müttəfiqlərini də əlavə etdikdə, ümumilikdə təxminən 50 ölkə edir. Bu ölkələrin çoxu Avropadadır, lakin MNNA statusu Latın Amerikası, Afrika və Asiyada da bir sıra ölkələri əhatə edir.
MNNA-ya hansı ölkələr daxildir?
Gəlin bu ölkələrə qısa nəzər salaq. Bu status 1980-ci illərdən ölkələrə verilməyə başlanıb və hər bir ABŞ prezidenti siyahıya bir və ya bir neçə ölkə əlavə edib. 1980-ci illərdə Reyqan administrasiyası Avstraliya, Misir, İsrail, Yaponiya və Cənubi Koreyanı siyahıya daxil edib.
Avstraliya açıq seçim idi, çünki o, ABŞ müttəfiqlərinin “Five Eyes” (Beş Göz) kəşfiyyat şəbəkəsinin üzvüdür, bu şəbəkəyə Böyük Britaniya, Kanada və Yeni Zelandiya da daxildir. Yeni Zelandiya 1996-cı ildə MNNA oldu. Misir və İsrail isə iki ölkə arasında sülh sazişindən sonra əlavə edildi. Yaponiya və Cənubi Koreya ABŞ-nin Sakit okean və Asiya regionundakı əsas müttəfiq sisteminin mühüm hissələridir.
MNNA statusunun genişlənməsi Soyuq Müharibədən sonra da davam etdi. Xatırladaq ki, Soyuq Müharibə dövründə ABŞ-nin Yaxın Şərqdə Bağdad Paktı kimi müxtəlif ittifaq sistemləri mövcud idi. ABŞ-nin müttəfiq şəbəkəsinin tərkibi illər ərzində dəyişib. İordaniya Klinton administrasiyası dövründə MNNA-ya qoşuldu.
Qərbin mühüm tərəfdaşı olan İordaniya tarixi olaraq Böyük Britaniya ilə çox yaxın olub. Argentina siyahıya daxil edildi və daha sonra 11 Sentyabrın ardından Buş administrasiyası dövründə Bəhreyn, Küveyt, Mərakeş və Pakistan kimi bir sıra digər ölkələr qoşuldu. Bu ölkələr Qlobal Terrora Qarşı Müharibədə mühüm rol oynayırdı, ancaq Pakistanla bağlı suallar var, çünki Usama bin Laden orada tapılıb və ölkə Çinlə sıx əməkdaşlıq edir.
Asiyada digər ölkələr də siyahıya daxil edilib, məsələn, Tailand və Filippin, eləcə də Latın Amerikasında Braziliya və Kolumbiya. Nə Braziliya, nə də Kolumbiya bu gün ABŞ-yə xüsusi yaxın sayılmır.
Yaxın Şərqdə Səudiyyə Ərəbistanının əlavə olunması son on ildə Qətər və Tunis kimi ölkələrin MNNA-da olmasını izləyir. Tunis Ərəb Baharından sonra demokratik göstəricilərdə müəyyən geriləmə yaşayıb. Qətər və Səudiyyə Ərəbistanı isə Fars körfəzində ABŞ müttəfiq sisteminin əsas dayaqlarıdır: Qətərdə ABŞ bazası yerləşir, Səudiyyə Ərəbistanı isə 1940-cı illərdən ABŞ-nin tərəfdaşıdır.
ABŞ daxilində bəzi tənqidlər də mövcuddur. Məsələn, bəziləri Dohanı HƏMAS-a ev sahibliyi etdiyinə görə tənqid edir. Bəziləri isə Ər-Riyadı insan haqları məsələlərinə görə tənqid edir. Heç bir ölkə mükəmməl deyil. Fakt budur ki, ABŞ BƏƏ-ni də siyahıya əlavə etmək imkanı əldə edib. BƏƏ və Bəhreyn “İbrahim Razılaşmaları”nın iştirakçılarıdır. Yalnız Bəhreyn MNNA-dadır. Həm BƏƏ, həm Bəhreyn ABŞ bazalarına ev sahibliyi edir. Küveyt də ABŞ qoşunlarını yerləşdirir və MNNA proqramındadır.
Səudiyyə Ərəbistanının bu ölkələr qrupuna qoşulması Ər-Riyad-Vaşinqton münasibətləri üçün mühüm addımdır.
Asif Cəfərov
Ordu.az
