Azərbaycanın cavabında vurğulanan əsas prinsip (BMT Təhlükəsizlik Şurasının mandatı olmadan hər hansı bir əməliyyata qoşulmamaq) həm hüquqi, həm də siyasi baxımdan son dərəcə əhəmiyyətlidir. Bu mövqe Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa sadiqliyinin, müstəqil qərarvermə mexanizminin və sülhün legitim əsaslarda qorunmasına yönəlik prinsipial xəttinin ifadəsidir.
Azərbaycan son illərdə regional və beynəlxalq arenada balanslaşdırılmış diplomatiyanın nümunəsinə çevrilib. Bakı, Qərb və Şərq arasında körpü rolu oynayaraq, həm Avropa ilə enerji əməkdaşlığını, həm də İslam dünyası ilə tarixi və mədəni əlaqələrini eyni səviyyədə qorumağa müvəffəq olub. Bu baxımdan, Qəzza məsələsində Azərbaycanın mövqeyi sadəcə passiv neytrallıq deyil, aktiv və məsuliyyətli neytrallıqdır, yəni beynəlxalq legitimlik və regional sabitliyin təmin edilməsinə yönəlik praqmatik bir siyasətdir.
Ərəb tərəfdaşların Azərbaycanın balanslı mövqeyini vurğulaması təsadüfi deyil. Bakı uzun illərdir ki, Fələstin məsələsində ədalətli və hüquqa əsaslanan yanaşmanı dəstəkləyir. Azərbaycan Fələstin dövlətinin hüquqlarını tanımaqla yanaşı, İsraillə də qarşılıqlı maraqlara söykənən münasibətləri qoruyur. Bu, Azərbaycanın diplomatik çevikliyinin və çoxtərəfli siyasətinin (yəni bir tərəfi qazanmaq üçün digərini itirməmək strategiyası) təzahürüdür.
ABŞ-nin müraciəti kontekstində, Azərbaycanın cavab prosesi sadəcə “baxılır” səviyyəsində olsa da, bu baxışın arxasında ciddi strateji hesablama dayanır. Azərbaycan Qəzzadakı humanitar böhranın dərinliyini anlayır, lakin hərbi və təhlükəsizlik xarakterli əməliyyatlara qoşulmanın regiondakı digər balanslara təsirini də nəzərə alır. Bu missiyanın “BMT sülhməramlı əməliyyatı” statusunda olmaması isə Bakının ehtiyatlı mövqeyini daha da əsaslandırır.
Əgər bu missiya BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarı ilə beynəlxalq hüquqi legitimlik qazanarsa, o zaman Azərbaycanın iştirak ehtimalı daha real ola bilər. Çünki Azərbaycan hər zaman beynəlxalq hüquqa əsaslanan çoxtərəfli təşəbbüslərin tərəfdarı olub. BMT mandatı olmadan atılan addımlar isə beynəlxalq münasibətlər sistemində zəncirvari gərginliklərə səbəb ola bilər, xüsusilə də Yaxın Şərq kimi həssas bir coğrafiyada.
Azərbaycanın beynəlxalq siyasətində ən mühüm meyarlardan biri onun müstəqil qərarvermə qabiliyyətidir. Bakı heç bir güc mərkəzinə tam bağlanmadan, öz milli maraqları çərçivəsində qərar verir. Qəzza məsələsində də bu prinsip dəyişməz qalır. Azərbaycanın hərbi iştirakdan çox, humanitar və diplomatik səviyyədə fəallığı daha səmərəli və uyğundur. Bakı Qəzzada infrastrukturun bərpası, humanitar yardım, səhiyyə və təhsil sahələrində layihələr vasitəsilə regionun sabitliyinə töhfə verə bilər.
Eyni zamanda, Azərbaycanın regional liderlik potensialı bu kimi məsələlərdə özünü göstərir. Bakı artıq Cənubi Qafqazda sülh təşəbbüslərinin əsas aktoruna çevrilib. Ermənistanla sülh danışıqlarında əldə olunan irəliləyişlər, COP29 kimi qlobal tədbirlərin təşkil edilməsi Azərbaycanın beynəlxalq etibarlılığını gücləndirib. Bu baxımdan, Qəzza məsələsində də Azərbaycanın səsləndirdiyi hüquqi və balanslı mövqe beynəlxalq miqyasda müsbət rezonans doğura bilər.
Azərbaycanın strateji tərəfdaşlıq xətti həm də onun enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik sahələrindəki mövqeləri ilə sıx bağlıdır. Qəzza missiyasına qoşulmaq qərarı bu sahələrdəki əlaqələrə də təsir edə bilər. ABŞ və Avropa ilə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi Azərbaycanın maraqlarına uyğundur, lakin bu, heç bir halda İslam dünyasındakı nüfuzunun zədələnməsi hesabına baş verməməlidir. Bakı üçün əsas prioritet balansı qorumaqdır: yəni həm Qərb, həm də Şərqlə strateji sinxronluq saxlamaq.
Qəzza məsələsində Azərbaycanın prinsipial mövqeyi həm də yeni çoxqütblü beynəlxalq düzənin formalaşdığı bir vaxtda daha da əhəmiyyət kəsb edir. Dünya artıq təkqütblü modeldən uzaqlaşır və regional güclər öz təsir dairələrini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirirlər. Azərbaycan da bu yeni reallıqlarda balanslaşdırılmış, lakin öz milli maraqlarına söykənən siyasət yürütməklə fərqlənir.
Bu kontekstdə ABŞ-nin təklifi əslində Bakının beynəlxalq nüfuzunu etiraf edir. ABŞ, Azərbaycanın həm müsəlman dünyasında, həm də Qərb institutları ilə münasibətlərindəki unikallığını anlayır və bunu regional sabitlikdə bir körpü kimi görür. Lakin Azərbaycanın cavabı diplomatik zəkaya əsaslanacaq, yəni hər hansı addım beynəlxalq hüquqa, milli maraqlara və regional tarazlığa uyğun olmalıdır.
Azərbaycanın mövqeyinin bir digər mühüm tərəfi də onun öz diplomatik tarixində sülhün və beynəlxalq hüququn üstünlüyünü daim ön planda saxlamasıdır. Bakı heç bir vaxt təzyiq altında qərar verməyib, hər bir beynəlxalq təşəbbüsə hüquqi əsasla yanaşıb. Bu, onun beynəlxalq etibarlılığını qoruyub saxlayan əsas amildir.
Bütün bu amilləri birləşdirəndə aydın olur ki, Azərbaycanın Qəzza məsələsindəki mövqeyi nə passiv gözləmə, nə də riskli iştirak qərarıdır. Bu, balans, hüquq və sülh prinsiplərinə əsaslanan, çoxşaxəli strateji təhlilin nəticəsidir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
