Beynəlxalq Münasibətlər Təhlil Mərkəzinin İdarə Heyətinin üzvü Dr. Cavid Vəliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçılarının 12-ci Zirvəsində qəbul edilən qərarları və təşkilatın məqsədlərini “Anadolu” Agentliyi üçün qələmə alıb.

TDT Dövlət Başçılarının 12-ci Zirvəsi 2025-ci il 6-7 oktyabr tarixlərində Azərbaycanın Qəbələ şəhərində “Regional Sülh və Təhlükəsizlik” mövzusu altında keçirildi. Zirvə çərçivəsində TDT-nin dövri sədrlik vəzifəsi Qırğızıstandan Azərbaycana keçdi. Xüsusilə bütün üzv və müşahidəçi dövlətlərin yüksək səviyyədə təmsil olunması bu zirvəni TDT çərçivəsində keçirilən ən güclü toplantılardan biri kimi qiymətləndirməyə əsas verir.

Zirvənin sonunda liderlər 121 maddədən ibarət Qəbələ Bəyannaməsini qəbul etdilər. Həmçinin “TDT+” formatının yaradılması, TÜRKSOY-un gücləndirilməsi və Türk Akademiyasında islahatlar aparılması ilə bağlı razılaşmalar imzalandı. Zirvədə Türkmənistan Türk Akademiyasına və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti isə Türk Akademiyasına müşahidəçi üzv oldu.

Azərbaycanda keçirilməsinin əhəmiyyəti

TDT Anadolu, Cənubi Qafqaz və Türküstan olmaqla üç mühüm geosiyasi bölgədən ibarətdir. Bunların içində Cənubi Qafqazın lider dövləti olan Azərbaycan Türk dünyasının birləşdirici nöqtəsi kimi çıxış edir. Türküstan coğrafiyası ilə Türkiyə arasında ən etibarlı əlaqə Azərbaycan üzərindən qurulur. Məhz bu səbəbdən TDT bu gün “Orta Dəhliz” layihəsi ilə bu məqsədi hədəfləyir.

TDT ilə əlaqələri xarici siyasət prioriteti kimi görən Azərbaycan, eyni zamanda təşkilatın güclənməsi və qlobal aktora çevrilməsi üçün səy göstərir. Bölgədə fəaliyyət göstərən digər regional və qlobal təşkilatların mövcudluğunu nəzərə alsaq, bu addımların əhəmiyyətini daha yaxşı anlamaq mümkündür. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır, başqa ailəmiz yoxdur” deyərək TDT-nin Azərbaycan üçün nə qədər vacib olduğunu vurğulayıb.

Bu səbəbdən Azərbaycan son illərdə TDT çərçivəsində olduğu kimi, ikitərəfli münasibətlərində də Türk dövlətlərinə xüsusi əhəmiyyət verir. Azərbaycanın dörd ölkə ilə müttəfiqlik sazişi və ya bəyanatı mövcuddur. Bu ölkələrdən üçü Türkiyə, Qazaxıstan və Özbəkistandır. Türk dünyasının prioritet siyasət olması yalnız siyasətçilərin seçimi deyil, bu, Azərbaycanda ictimai konsensus halını almış bir məsələdir.

Xarici siyasətdə həmrəylik

TDT-nin Qəbələ Nəticə Bəyannaməsində xarici siyasət sahəsində bir çox məsələlərdə həmrəylik fikri ön plana çıxdı: Xüsusilə Zəngəzur dəhlizi və Azərbaycanın qərb hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz keçidin təmin edilməsi, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yenidənqurma proseslərinə dəstək verəcək Azərbaycan-Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsi, Türküstan coğrafiyasının qorunması baxımından Əfqanıstanın təhlükəsizliyinə verilən önəm, Kipr türk xalqı ilə həmrəylik və onların Türk dünyasının mühüm hissəsi olduğunun vurğulanması, habelə Suriyada təhlükəsizlik, sabitlik və bərpa işlərinə dəstək Türkiyə baxımından mühüm xarici siyasət addımları kimi qiymətləndirilə bilər.

Bəyannamənin mühüm maddələrindən biri konsulluq xidmətlərinin asanlaşdırılması, xaricdəki vətəndaşların qorunması və üzv dövlətlər arasında əlaqələndirmənin artırılması məqsədilə Konsulluq Əməkdaşlığı Platformasının yaradılmasına dair bənd idi. Bu maddə TDT dövlətlərinin konsulluqlarının qarşılıqlı şəkildə bütün üzv ölkə vətəndaşlarına xidmət göstərməsinin qarşısını açacaq.

Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq

Zirvədə tərəflərin təhlükəsizliklə bağlı müxtəlif təklifləri səsləndirildi. Prezident İlham Əliyev hərbi sahədə əməkdaşlığın artırılmasını və 2026-cı ildə üzv dövlətlərin birgə hərbi təlim keçirməsini təklif etdi. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev kibertəhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq zərurətinə diqqət çəkdi. Özbəkistan Prezidenti Şövkət Mirziyoyev Türk dövlətləri arasında Strateji Tərəfdaşlıq, Əbədi Dostluq və Qardaşlıq Sazişinin imzalanmasını təklif etdi və liderlər bu sazişin layihəsinin hazırlanması barədə qərar qəbul etdilər. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə “Təhlükəsizliyimizi maraqlandıran hər sahədə hər bir töhfəni ailə məclisimiz daxilində verməyə hazırıq” deyərək bütün çağırışlara dəstək ifadə etdi.

Son illərdə dünyada və bölgədə artan etimadsızlıq mühiti TDT ölkələri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın davamlı şəkildə genişlənməsinə səbəb olub. Üzv və müşahidəçi ölkələrin müdafiə sənayesi nazirləri və rəhbərləri 2025-ci ilin iyulunda Türkiyədə toplanmışdılar. Qəbələ Zirvəsində həmin toplantının 2026-cı ildə Azərbaycanda keçirilməsi qərara alındı.

Digər tərəfdən, 2025-ci il sentyabrın 11-12-də Bişkekdə üzv və müşahidəçi ölkələrin Təhlükəsizlik Şurası katibləri dördüncü dəfə toplaşdılar. Bu toplantıda TDT ölkələrini hədəf alan mövcud təhlükələr və çağırışlarla yanaşı, bəzi regional və qlobal proseslərin Türk dünyasına mümkün təsirləri də müzakirə olundu. Bundan başqa, 1992-ci ildən bəri TDT-yə üzv ölkələrin Milli Kəşfiyyat Təşkilatlarının rəhbərləri mütəmadi olaraq görüşlər keçirirlər.

Dünyada və bölgədə baş verən hadisələrin yaratdığı təhlükə və imkanlar TDT çərçivəsində hərbi-təhlükəsizlik əməkdaşlığını zəruri edir. Qlobal geosiyasi dəyişikliklər nəticəsində Türk dünyası geosiyasətinin enerji daşımacılığı baxımından artan strateji əhəmiyyəti bölgədə beynəlxalq rəqabəti gücləndirir. Bu coğrafiyanın qorunması üçün TDT çərçivəsində hərbi-təhlükəsizlik əməkdaşlığı qurulmalıdır. Əgər bu əməkdaşlıq Türk dövlətləri tərəfindən qurulmasa, bölgənin taleyi başqaları tərəfindən müəyyən edilə bilər. Bununla yanaşı, hərbi əməkdaşlıq məsələsində üzv dövlətlər arasında müxtəlif yanaşmaların olduğu müşahidə edilir.

“TDT+” formatı nə ifadə edir?

Ortaq mədəniyyətə, dilə, sivilizasiyaya və köklərə əsaslanan TDT yarandığı gündən bəri bölgədə və dünyada dəyişən şərtlərə uyğun şəkildə transformasiyaya uğrayıb. TDT gücləndikcə təşkilata maraq da artıb. Lakin tamhüquqlu və müşahidəçi üzvlük yalnız ortaq dil, mədəniyyət və millət anlayışına əsasən formalaşır. Buna görə 2021-ci ildə İstanbul Zirvəsində Naxçıvan Sazişinə əlavə protokollarla bəzi dəyişikliklər edilərək, bir dövlətin üzv ola bilməsi üçün onun rəsmi dilinin türk dili olması şərti əlavə edildi. Lakin bu maddə qlobal problemlərin həllində aktiv olmağı hədəfləyən təşkilatı qapalı bir struktura çevirə bilərdi. Buna görə də 2021-ci ildə “dialoq tərəfdaşı” və “strateji tərəfdaş” kimi anlayışlar əlavə edildi və beləliklə, üzv olmasa belə, digər dövlətlər də TDT ilə sıx əməkdaşlıq edə bilərlər.

Türkiyə Prezidenti Ərdoğan da son zirvədə TDT-nin qapalı bir təşkilat olmaması və üçüncü tərəflərlə əməkdaşlıq etməsi zərurətini vurğuladı. Həqiqətən də, əgər TDT qlobal problemlərin həllində aktiv rol almaq istəyirsə, dünyaya açıq olmalıdır. Bu baxımdan “TDT+” formatı regional təşkilatlar və dövlətlərlə yeni əməkdaşlıq imkanları açır.

Nəticə olaraq, güclü bir TDT xarici qüvvələrin bölgəyə daxil olmasının qarşısını almaqla yanaşı, qlobal enerji, ərzaq və mal təhlükəsizliyinə də böyük töhfə verəcək. Bu əməkdaşlıq eyni zamanda regionda iqtisadi və ticarət canlanmasına da xidmət edəcək. Bu isə bölgədə müharibə və risklərin qarşısını almaq deməkdir. TDT yarandığı gündən bəri rasional və uzaqgörən addımlar ataraq bu hədəflərə xidmət etdiyini sübut edib. Təşkilat həm öz daxilində birləşmə və güclənmə prosesini davam etdirir, həm də xarici dünya ilə əməkdaşlığa açıq olduğunu nümayiş etdirərək qlobal aktora çevrilmə yolunda inamla irəliləyir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az