Ankara Sosial Elmlər Universiteti (ASBÜ) Beynəlxalq Hüquq Kafedrasının müəllimi Doç. Dr. Av. Emete Gözügüzelli “Oruç Reis” seysmik tədqiqat gəmisinin 2020-ci il avqustun 10-da Şərqi Aralıq dənizinə yerləşdirilməsinin, “Mavi Vətən” doktrinası və Türkiyənin enerji təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyətini AA Analiz üçün qələmə alıb.
Türkiyənin 2020-ci il avqustun 10-da “Oruç Reis” seysmik tədqiqat gəmisini Şərqi Aralıq dənizinə göndərməsi yalnız enerji müstəqilliyi hədəfini dəstəkləyən bir addım deyil, eyni zamanda “Mavi Vətən” doktrinasını gerçəkləşdirən strateji bir gedişdir. Bu hərəkət, Türkiyənin və Şimali Kipr Türk Respublikasının (ŞKTR) hüquqlarını qoruma qətiyyətini, beynəlxalq hüquq çərçivəsində və regional güc balanslarını yenidən formalaşdıran bir vizyonu ortaya qoyur. “Oruç Reis”in həyata keçirdiyi fəaliyyətlər Türkiyənin enerji təhlükəsizliyi, dəniz səlahiyyət zonalarının qorunması və regional geosiyasi üstünlük mübarizəsində lider mövqeyini möhkəmləndirən çoxşaxəli qlobal strategiyanın göstəricisidir.
Hüquqi və strateji zəmin: “Mavi Vətən”
“Oruç Reis” 2017-ci ildən bəri aktiv fəaliyyətlərdə iştirak edir. Mersin və Antalya açıq sularında seysmik məlumat toplama fəaliyyəti ilə Türkiyənin milli enerji axtarış proseslərində və milli kontinental şelfində mühüm vəzifə daşıyıb.
ŞKTR ilə 2011-ci ildə imzalanan Kontinental Şelfin Məhdudlaşdırılması Anlaşması və 2019-cu ildə Liviya ilə imzalanan Xüsusi İqtisadi Zona (XİZ) Anlaşması və Hidrokarbon Anlaşması Türkiyənin beynəlxalq hüquqa əsaslanan haqlı iddialarını gücləndirən əsas dayaqlardır. Bu anlaşmalar Türkiyənin yalnız öz kontinental şelfini deyil, həm də ŞKTR-nin dəniz səlahiyyət zonalarını qoruma iradəsini göstərir. “Oruç Reis”in 2019-cu ildən etibarən ŞKTR lisenziyalı sahələrdə fəaliyyət göstərməsi bu hüquqların faktiki tətbiqini sübut edib, 2020-ci ildəki intensiv əməliyyatlar isə Yunanıstan, Cənubi Kipr Rum Administrasiyası və Avropa İttifaqının (Aİ) ekspansionist siyasətlərinə qarşı diplomatik və siyasi bir duruş olub.
“Oruç Reis”in 2020-ci ildə Şərqi Aralıq dənizinə göndərilməsi Türkiyənin Liviya və ŞKTR ilə strateji koordinasiyasını dərinləşdirən bir gediş kimi oxunmalıdır. Bu addım yalnız enerji resurslarına çıxışı deyil, həm də dəniz səlahiyyət zonalarının müəyyən edilməsində elmi və texniki üstünlük qazanma məqsədini daşıyıb. Hazırda “Oruç Reis” topladığı seysmik məlumatlarla 7-ci nəsil qazma gəmilərinin həyata keçirdiyi texnoloji qazmaların planlanmasında kritik rol oynayır və Türkiyənin enerji axtarış potensialını qlobal standartlara qaldırır.
Regional əməkdaşlıqlar və yeni güc balansı
Türkiyənin “Oruç Reis” gedişi regional əməkdaşlıqları gücləndirmə və yeni bir geosiyasi balans qurma strategiyasının bir hissəsidir. Misirin 8 iyul 2025-ci il tarixli şifahi notası Yunanıstanın Dəniz Məkan Planlamasına istinad edərək 27 iyul 2025-də Qahirədəki Yunan səfirliyinə təqdim edildi. Misirin bu mövqeyi Yunanıstanın Şərqi Aralıq dənizində maksimalist tələblərini göstərmək üçün mühüm bir addımdır. Bu nota Misirin öz XİZ və kontinental şelf hüquqlarını qoruma iradəsini nümayiş etdirərkən, Türkiyənin ortaya qoyduğu hüquqi izahların da haqlılığını təsdiqləyir.
Əslində, son dövrlərdə Türkiyənin başda Liviya, ŞKTR və Suriya xəttində dərinləşdirdiyi əlaqələr Cənubi Kipr-Yunanıstan-İsrail ittifaqına qarşı güclü bir əks balans yaradıb. Bu xətt yalnız enerji paylaşımı deyil, həm də regional təhlükəsizlik və sabitlik baxımından Türkiyənin liderliyini gücləndirir. Eyni zamanda İtaliya ilə yaxınlaşan strateji tərəfdaşlıq əlaqələri də enerji təhlükəsizliyində mühüm detal təşkil edir.
Digər tərəfdən, Türkiyənin “Oruç Reis” gedişi “EastMed” Boru Kəməri, IMED Layihəsi və Türkiyəni kənarda saxlayan Şərqi Aralıq dənizi Qaz Forumu kimi enerji planlarına qarşı faktiki bir cavabdır. Cənubi Kiprin 5 avqust 2025-də Cəbəllütariq bayraqlı “Fugro Gauss” gəmisini Türkiyənin kontinental şelfinə göndərməsi və Türkiyənin buna icazə verməməsi bu qətiyyətin açıq göstəricisidir. Eyni şəkildə, “Oruç Reis”in İsrailin bölgə qazlarını Avropaya Türkiyəsiz ixrac etmə layihələrinə və Kiprə qarşı “işğal” planlarına qarşı texniki və siyasi varlığını göstərməsi “Türkiyəsiz enerji tənliyi olmaz, pis niyyətdən əl çəkin” mesajını güclü şəkildə verir. Bu gəmi gələcək qazma fəaliyyətlərinin də xəbərçisi olduğunu müvafiq aktorlara göstərən bir addımdır.
Enerji təhlükəsizliyi və texnoloji üstünlük
“Oruç Reis”in fəaliyyətləri Türkiyənin enerji müstəqilliyi hədəfini dəstəkləməklə yanaşı, texnoloji və elmi potensialını da nümayiş etdirir. Gəmi ən müasir seysmik tədqiqat avadanlıqları ilə təchiz edilib və toplanan məlumatlar Türkiyənin dəniz səlahiyyət zonalarını elmi cəhətdən sənədləşdirir, qazma fəaliyyətlərini optimallaşdırır. Bu məlumatlar Türkiyənin enerji portfelini müxtəlifləşdirmə və xarici asılılığı azaltma strategiyasının əsas daşlarındandır. Eyni zamanda Türkiyənin 7-ci nəsil qazma gəmiləri ilə həyata keçirdiyi əməliyyatlar qlobal enerji sektorunda rəqabət gücünü artırır və Türkiyəni regional enerji mərkəzinə çevirmək yolunda mühüm addım təşkil edir.
7-ci nəsil qazma gəmiləri dünyanın ən inkişaf etmiş axtarış-çıxarma platformaları arasındadır. Bu texnologiyaya sahib olmaq Türkiyəni yalnız regional deyil, qlobal miqyasda da daha yüksək bir liqaya çıxarır. Bu isə enerji axtarış fəaliyyətlərində xarici asılılığın azalması Türkiyənin danışıqlardakı gücünün birbaşa artması deməkdir. “Oruç Reis”in fəaliyyəti dəniz səlahiyyət zonalarında faktiki varlıq göstərməkdir. Başqa sözlə, “Oruç Reis”in Şərqi Aralıq dənizinə göndərilməsi hüquqların sahədə qorunmasında “qətiyyət” mesajıdır. Bu, Türkiyənin yalnız xəritədə deyil, dənizdə də var olmağa davam etdiyini göstərir.
Beynəlxalq hüquq və diplomatiya balansı
Türkiyə Birləşmiş Millətlər Dəniz Hüququ Konvensiyasına (BMDHK) tərəf olmasa da beynəlxalq adət hüququna uyğun hərəkət edir və qonşuluq münasibətlərinə hörmət çərçivəsində davranır. “Oruç Reis”in fəaliyyətləri bu xoşməramlı duruşu qoruyarkən, eyni zamanda Türkiyənin suverenlik hüquqlarına dair birtərəfli addımlara icazə verməyəcəyini açıq şəkildə göstərir. Bu strategiya həm texniki, həm də siyasi cəhətdən haqlı bir zəminə dayanır, Türkiyənin diplomatiya masasındakı qətiyyətini və dövlət duruşunu (Mavi Vətən) gücləndirir.
İqtisadiyyat və təhlükəsizlik strategiyası
Türkiyənin “Oruç Reis” gedişi yalnız geosiyasi və hüquqi bir manevr deyil, həm də iqtisadi və təhlükəsizlik aspektləri ilə dəyərləndirilməlidir. Şərqi Aralıq dənizindəki enerji resursları qlobal enerji bazarlarında strateji önəmə malikdir. Türkiyənin bu resurslara çıxışı yalnız öz enerji təhlükəsizliyini deyil, həm də Avropanın enerji təchizatı təhlükəsizliyini təsir edə biləcək potensiala sahibdir.
Güvənlik baxımından isə Türkiyənin “Oruç Reis” və donanma elementləri ilə bölgədəki varlığı çəkindirmə siyasətinin bir hissəsidir. Hərbi gəmilərin “Oruç Reis”i müşayiəti Türkiyənin suverenlik hüquqlarını qorumaq qətiyyətini və hərbi gücünü göstərir. Bu isə bölgədəki digər aktorlara qarşı həm çəkindirmə elementi, həm də Türkiyənin regional liderlik iddiasının göstəricisidir.
Türkiyənin regional görünsə də qlobal liderlik vizyonu
Türkiyənin “Oruç Reis”i 10 avqust 2020-də Şərqi Aralıq dənizinə göndərməsi sadəcə elmi enerji axtarış fəaliyyəti deyil. Bu gediş “Mavi Vətən” doktrinasını həyata keçirən, Türkiyənin enerji müstəqilliyini gücləndirən və regional geosiyasi balansları yenidən formalaşdıran bir dönüş nöqtəsidir. Bu strategiya hüquqi, diplomatik, iqtisadi və hərbi aspektləri ilə Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizində əsas aktor mövqeyini möhkəmləndirib.
“Oruç Reis” Türkiyənin “Hüquqlarımıza hörmət edin” mesajını ucadan səsləndirən bir simvoldur və bölgədə enerji ilə bağlı və dəniz səlahiyyət zonaları böhranlarına qarşı effektiv bir əks gedişdir.
Son dövrdə imzalanan Türkiyə-Suriya Dəniz Səlahiyyət Zonaları Anlaşması, Türkiyə ilə Misir arasında enerji, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq, Türkiyə, Liviya və İtaliya arasında inkişaf etdirilən miqrasiya, təhlükəsizlik və enerji mərkəzli tərəfdaşlıqlar, eləcə də Türkiyə-ŞKTR-Suriya arasında enerji, iqtisadiyyat, təhlükəsizlik və dəniz səlahiyyət zonaları ilə bağlı razılaşmalar Türkiyənin dəniz səlahiyyət zonalarını qoruyan və digər dövlətlərin hüquqlarına hörmət edən bir çərçivədə yeni razılaşmalarla hidrokarbon və enerji təhlükəsizliyinə əsaslanan qanuni hüquqlarını möhkəmləndirdiyini və bu zəmini getdikcə gücləndirdiyini ortaya qoyur.
Ordu.az
