Tarixi kontekst aydın olmalıdır: “Section 907” 1992-ci ildə “Freedom Support Act” daxilində qəbul olunub və uzun illər Bakıya ABŞ tərəfindən birbaşa yardımın məhdudlaşdırılmasına səbəb olub, 2001-ci ildən sonra isə prezidentlər bu məhdudiyyətləri lazımi hallarda imtiyaz yolu ilə aradan qaldıra biliblər. Yəni reallıq budur ki, 907-nin tam hüquqi ləğvi olmadan da prezidentlərin administrativ qərarları vasitəsilə onun tətbiq sahəsi dəyişikliyə məruz qala bilir və məhz bu imkan Tramp administrasiyasının istifadə etdiyi alətdir.
2023-cü ilin kontekstində isə Konqresin bəzi təşəbbüsləri (məsələn, “Armenian Protection Act” və ona paralel qərarvericilik təşəbbüsləri) 907-nin prezident imtiyazları ilə bağlı səlahiyyətləri məhdudlaşdırmağa çalışdı və bu, 2024-2025 toxunuşlarında siyasi çəkisi olan bir elementə çevrildi. Lakin qanun və onun tətbiqi arasında fərq var: konqresin addımları prezidentin imtiyaz səlahiyyətini daha çətinləşdirsə də, tam bloklama üçün həm prezident, həm Nümayəndələr Palatası, həm Senat arasında razılıq tələb olunur, bu isə praktikada asan əldə edilən nəticə deyil.
Trampın Vaşinqton görüşündə atdığı addım texniki baxımdan “907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması” (suspend) formasında təqdim olunur, yəni qanunun özü aradan qaldırılmır, onun tətbiqinin icrası prezident qərarı və ya icraedici akt vasitəsilə müəyyən müddətə dayandırılır. Bu hüquqi məhdudiyyətin praktik nəticəsi isə dərhal göründü: Bakı üçün təhlükəsizlik əməkdaşlığında, hərbi-texniki sahədə və strateji tərəfdaşlıq platformalarında yeni imkanların açılması, eləcə də ABŞ ilə münasibətlərin daha normal, bərabər və strateji tərkibli məcraya köçməsi deməkdir. Əlbəttə, bu addım müvəqqəti də ola bilər, lakin siyasi effekti dərhaldır və Azərbaycan üçün uzunmüddətli dividendlər gətirə bilər.
Regional və geosiyasi nəticələr belə olacaq:
1) Bakı beynəlxalq legitimlik və diplomatik üstünlük qazanır, 907-nin aradan götürülməsi Azərbaycanı “qadağan olunmuş” statusundan çıxararaq normal dövlət-dövlət əməkdaşlığına doğru daha sərbəst hərəkət etməyə imkan verir;
2) ABŞ-nin regiondakı tarazlaşdırma siyasətində yeni prioritetlər yaranır və bu, Rusiya və digər aktorların ənənəvi təsir zonasında dəyişikliklərə yol açır;
3) iqtisadi və nəqliyyat layihələrinin maliyyələşdirilməsi, təhlükəsizlik əməkdaşlıqları və hərbi-texniki müqavilələr üçün yeni meydan açılır, bütün bunlar Azərbaycanın güc və təsir imkanlarını artırır. Bu təhlili regional media və analitiklər də vurğulayırlar.
Təbii ki, müəyyən beynəlxalq dairələrin, eləcə də erməni diaspor təşkilatlarının tənqidləri dərhal ortaya çıxdı: onlar hesab edirlər ki, 907-nin zəifləməsi ABŞ-nin Bakı üzərində mövcud “leverage”ini, yəni razılaşmaların icrasına təsir üçün istifadə etdiyi bir aləti zəiflədə bilər. Lakin reallıq odur ki, Azərbaycanın son illərdə artan strateji və hərbi qabiliyyətləri, habelə bölgədəki yaxşılaşdırılmış diplomatik əlaqələri (xüsusilə Türkiyə və digər tərəfdaşlarla) artıq balansda ciddi dəyişiklik yaradıb və açıq hərəkət etmək həm Bakıya, həm də Vaşinqtona əlavə üstünlük verir.
Bakı üçün tövsiyələr aydın və praktikdir:
1) ABŞ ilə yeni hərbi-texniki və təhlükəsizlik mexanizmlərini sistemli, şəffaf və uzunmüddətli müqavilələrə çevirin;
2) beynəlxalq ictimaiyyətə, eləcə də ABŞ Konqresinə qarşı kommunikasiya kampaniyası aparmaq, 907-nin aradan qalxmasının regional sabitlik, enerji və ticarət üçün faydalarını konkret nümunələrlə göstərmək lazımdır.
Bu addımlar həm siyasi riskləri azaltmaq, həm də reallıqda qazanılanı mərkəzləşdirmək üçün vacibdir.
Nəticə: 907-ci düzəlişin Vaşinqton səhnəsində müvəqqəti dayandırılması və ya “suspension”i Azərbaycan üçün simvolik-praktik dönüş nöqtəsidir. Bu qərər Bakının uzunmüddətli strategiyasının məntiqi nəticəsi kimi dəyərləndirilə bilər və regionda yeni güc balansının formalaşmasına xidmət edir. Tərəflər bu fürsəti səmərəli istifadə edərsə, həm siyasi imic möhkəmlənəcək, həm də iqtisadi-strateji layihələr üçün əlavə resurslar cəlb edilə biləcək.
Firuz Bağırov
Ordu.az
