“Kaan”ın inkişaf etdirmə layihəsi müqaviləsi 2016-cı ilin avqustunda Türkiyə Aviasiya və Kosmos Sənayesi (TUSAŞ) və Müdafiə Sənayesi Komitəsi (MSK) arasında imzalanıb. Baş podratçı TUSAŞ 2018-2022-ci illər arasında “Kaan”ın ilkin layihələndirmə işlərini tamamlayıb. 2023-cü ildə “Kaan” döyüş təyyarəsi aviasiyada “roll-out” deyilən uçuş-enmə zolağına çıxışını həyata keçirdi. 2024-cü il fevralın 21-də də ilk uçuşunu həyata keçirdi.
Başqa sözlə, “Kaan” ideyadan layihəyə çevrildikdən təxminən 8 il sonra səmaya ilk addımını atdı. Bu günə qədər onlarla döyüş təyyarəsi inkişaf etdirən ABŞ-yə baxdığımızda, F-35 layihəsinin başlanğıcından ilk uçuşuna qədər olan müddətin təxminən beş il olduğunu görürük. Demək olar ki, 8 il Türkiyənin milli imkanları ilə ilk döyüş təyyarəsini inkişaf etdirməsi üçün çox yaxşı bir dövrdür.
Əslində bu vəziyyətin Türkiyənin xüsusilə 2004-cü ildən sonra qətiyyətlə həyata keçirməyə başladığı “daxili və milli müdafiə sənayesi” siyasətinin nəticəsi olduğunu söyləmək olar. Türkiyə Müdafiə Sənayesi İcraiyyə Komitəsinin (MSİK) 2004-cü ildə keçirilən iclasında xaricdən alınacaq bir çox hazır sistemlərin alınmasının ləğv edilərək, “ortaq istehsal” və ya “yerli vasitələrlə” istehsalına başlanılması qərara alınıb.
Bu qərar sayəsində bu gün Türkiyə müdafiə sənayesi “Bayraktar TB2”, “Anka”, “Akıncı” və “Aksungur” kimi zərbə tipli Pilotsuz Uçuş Aparatlarını (PUA), “Atmaca” gəmi əleyhinə raketini, “Tayfun” və “Cenk” kimi ballistik raketləri, “Hisar-A+”, “Hisar-O” və “Siper”/”Sungur” kimi Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) raketlərini, “Eralp” erkən xəbərdarlıq raketini, MİLGEM döyüş gəmiləri, “Pars” zirehli döyüş vasitələrini və bir çox başqa məhsulları istehsal oluna bilən hala gətirib. Digər tərəfdən, bu platformalar müxtəlif ölkələrə də ixrac olunur.
Bu gün 40-a yaxın ölkə Türkiyədən zərbə PUA-ları sifariş edib. 33 ölkə “Bayraktar TB2”, 9 ölkə “Akıncı”, təxminən 5 ölkə isə “Anka” və “Aksungur” ixrac edib. Türkiyənin zərbə PUA-sı ixracatındakı uğurunda bir neçə faktor önə çıxır. Türkiyədən əvvəl bazarın liderləri İsrail, ABŞ və Çin idi.
ABŞ hər kəsə zərbə PUA-sı vermir və ixrac etdiyi ölkələrə çox baha qiymətə satır. Çin hamıya ucuz satır, amma məhsullarının keyfiyyətində problem var. İsrail isə onu çox baha qiymətə satır və xüsusilə istifadəçi dəstəyi ilə bağlı problemlər var. Türkiyə isə Çin zərbə PUA-ları kimi vahid qiymətləri aşağı olan, lakin ABŞ və İsrail zərbə PUA-ları qədər inkişaf etmiş məhsullar istehsal edir. Digər tərəfdən Türkiyə istifadəçi ölkələrə həm logistika, həm də təlim baxımından təsirli dəstək verir.
Bu gün bir çox NATO üzvü və Alyansa yaxın ölkələr havadakı nəsil yarışını qaçırmamaq üçün F-35-lər alırlar. Çünki NATO standartlarında təmin edə biləcəkləri yeganə təyyarə F-35-dir. Bununla belə, F-35-in vahid qiyməti aşağı görünsə də, əməliyyat və logistika xərcləri çox yüksəkdir. Buna görə də bir çox ölkələr az miqdarda məhsul verirlər. Türkiyə PUA-larda olduğu kimi “Kaan” ilə də uğurlu model təqdim edərək, ixrac bazarından əhəmiyyətli bir pay ala bilər.
“Kaan” döyüş təyyarəsi əslində “sistemlər sistemi”dir. Başqa sözlə desək, “Kaan” kimi bir platforma hazırlamaq üçün bir çox alt sistem və texnologiyaları inkişaf etdirmək lazımdır. Bunlara misal olaraq radarda, hava-hava və yer-yer döyüş sursatlarında, AESA radarında, elektro-optik sistemlərdə, rabitə sistemlərində, radioelektron hücum və radioelektron dəstək sistemlərində və əlbəttə ki, uçuş kompüterlərində aşağı görünmə qabiliyyətini təmin edəcək xüsusi materiallar daxildir.
Fevralın 21-də həyata keçirilən bu ilk uçuş da Türkiyənin 20 ilə yaxın müddətdə müdafiə və hərbi aviasiya sahəsində nə qədər irəlilədiyini və qabaqcıl texnologiya sahəsində nə qədər üstünlük əldə etdiyini göstərir. Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin (HHQ) inventarında olan F-16 “Blok 30/40/50/50+” döyüş təyyarələri 4-cü nəsil adlanır. Türkiyənin alacağı yeni F-16 “Blok 70” döyüş təyyarələri havada və yerdəki elementləri daha həssas və daha uzun məsafədən aşkar etməyə imkan verən AESA radarına malik olduğu üçün 4,5 nəsil adlandırılıb.
“Eurofighter Typhoon” (Avropa), KF-21 (Cənubi Koreya) və “Rafale” (Fransa) kimi təyyarələr də 4,5 nəsil kateqoriyasına aiddir. F-35 (ABŞ), F-22 (ABŞ), J-20 (Çin), “Su-57” (Rusiya) və “Kaan” kimi təyyarələr stels tipli (RF) və infraqırmızı sistemlərdə (IR) aşağı görünürlüklə daha təkmildir. Onlar sensor sistemləri və situasiya şüuruna malik olduqları üçün 5-ci nəsil adlanırlar. Yəni 5-ci nəsil olma hədəfi ilə hazırladığı döyüş təyyarəsini uçuran Türkiyə ilə birlikdə yalnız 4 ölkə mövcuddur.
Təxminən 21 metr uzunluğunda olan “Kaan” 55 min fut yüksəklikdə işləyə və 1,9 “mach” sürətə çata biləcək. Hazırda F-16-da da istifadə edilən F110 mühərrikləri “Kaan” döyüş təyyarəsində istifadə olunur. F-16-nın tək mühərriki olduğu halda, “Kaan”da ikili F110 mühərriki var. Bununla belə, “Kaan”ın 5-ci nəsil olması üçün o, “afterburner”i (əlavə yanma, xüsusən uçuş və qalxma zamanı reaktiv təyyarələrdə sürətlənməni artırmaq və ya səs sürətini aşmaq üçün istifadə olunan hərəkət sistemi-red.) işə salmadan supersəs sürətlərinə çatmalıdır.
Çünki “afterburner” həm təyyarənin yanacaq sərfiyyatını, həm də onun termal və ya IR imzasını artırır. Bu, məsafənin azalmasına və istilik axtaran raketlərin daha asan hədəflənməsinə səbəb olur. Türkiyə MSK daxilində F110 mühərrikini əvəz etmək üçün qabaqcıl xüsusiyyətlərə malik turbofan mühərrikinin yaradılması üzrə işlər davam edir. “Kaan” bir çox 5-ci nəsil döyüş təyyarələri kimi, daxili silah stansiyalarına malikdir. Başqa sözlə, uçuş zamanı hər hansı bir döyüş sursatı daşıdığı görünmür, ancaq hava və ya yer hədəfi ilə toqquşmaq ərəfəsində olan zaman gövdənin altında və yan tərəflərində olan silah stansiyalarının qapağı açılır, sursat çıxır və hədəfə atəş edilir.
Bunun iki böyük üstünlüyü var. Birincisi, təyyarənin səthinin sahəsi azaldığından, radarın kəsişmə sahəsi çox aşağı olaraq qalır və onu aşkar etmək mümkün deyil. İkincisi, gövdənin döyüş sursatı olub-olmaması kənardan görünmür. Buna görə də əməliyyat sirri baxımından böyük üstünlük təmin edir. Xülasə, Türkiyə F-16 “Blok 70”, “Eurofighter Typhoon”, “Rafale” və hətta F-35-dən daha çox, xüsusilə “hava-hava” döyüşü baxımından daha təkmil statusa malik bir hava vasitəsini uçurdu. Bu, təkcə Türkiyə müdafiə sənayesinin deyil, həm də Türkiyə diplomatiyasının qələbəsidir.
Kanadanın Türkiyə PUA-larında istifadə edilən elektro-optik kameralara embarqo qoymasından sonra yerli ekvivalent inkişaf etdirildiyi kimi, “Kaan” döyüş təyyarəsi də Almaniyanın vetosuna görə alına bilməyən “Eurofighter Typhoon”un yerli versiyasının və hətta gələcəkdə daha təkmil versiyasının gəlişindən xəbər verir. Türkiyəyə qarşı xüsusilə müdafiə sənayesi sahəsində tətbiq edilən embarqolar vaxt itkisi və “nağd pul” kimi qısa və orta müddətdə müxtəlif problemlər yaradır. Ancaq bu məhsulların yerli variantlarının gəlməsi ilə “strateji” və “iqtisadi” üstünlüklərin faydaları çox ciddi olur.
Niyə strateji? Türkiyə alacağı 40 ədəd F-16 “Blok 70” döyüş təyyarəsinə əlavə olaraq milyardlarla dollar dəyərində sursat və pod sifariş edib. Bu, ictimaiyyətdə də geniş müzakirə olunub. Alınacaq təyyarələrin uçuş kompüterləri və operativ uçuş proqramları, yəni “mənbə kodları” ABŞ-yə aid olduğundan, yerli imkanlarla istehsal edilmiş döyüş sursatları və digər faydalı yüklər F-16 “Blok 70”ə inteqrasiya oluna bilmədiyi üçün, sözügedən döyüş sursatı sifarişi vacib hala gəldi.
Yəni silahı istehsal edən ondan sursat almanızı tələb edir. Bu vəziyyət mümkün müharibə, münaqişə və ya əməliyyat zamanı sursat ehtiyatının davamlılığı baxımından risklər yaradır. Bu səbəbdən Türkiyə üçün yerli və milli müdafiə sənayesi seçim deyil, zərurətdir. İlk uçuşunu edən “Kaan”ın uçuş sınaqları 2029-cu ilə qədər fərqli prototiplərlə davam edəcək. Bu müddət ərzində müxtəlif dizayn və avadanlıq təkmilləşdirmələri də həyata keçiriləcək. 2029-2033-cü illər arasında ilk 10 ədəd “Kaan Blok-1” təyyarəsi Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin (HHQ) inventarına daxil olacaq.
İlk 10 təyyarə ilə türkiyəli pilotlar intensiv uçuşlar edəcək və “Kaan”da pilotluq təcrübəsi qazanacaqlar. 2033 və 2040-cı illər arasında isə TUSAŞ “Kaaan”ın müxtəlif konfiqurasiyalarını inkişaf etdirərək, tam gücü ilə kütləvi istehsal fəaliyyətlərini davam etdirəcək. Bu proses bir qədər uzun görünsə də, 1974-cü ildə ilk uçuşunu edən F-16 döyüş təyyarəsinin “Blok 70” konfiqurasiyası ilə bu gün də istehsalda olduğunu xatırlamaq yerinə düşər. Deməli, söhbət 50 ilə yaxındır istehsalda olan bir təyyarədən gedir. Bu nöqtədə “Kaan”ın təxminən on il ərzində tam əməliyyat səviyyəsinə çatması çox vacibdir.
“Kaan” Azərbaycan və Pakistan, eləcə də Türkiyə üçün vacibdir. Çünki ötən aylarda hər iki ölkə müəyyən səviyyələrdə Milli Döyüş Təyyarəsi layihəsində iştirak etmək qərarına gəlib. Pakistanda artıq Çin istehsalı olan döyüş təyyarələri var. Azərbaycanın Sovet istehsalı olan köhnə döyüş təyyarələri parkı var. Əslində, Azərbaycanın “Su-25” döyüş təyyarələri hazırda Türkiyənin müdafiə sənayesi tərəfindən modernləşdirilir və “Su-25 Laçın” olaraq yenidən adlandırılır. Ona görə də bu iki dost və qardaş ölkə, yəqin ki, Türkiyə HHQ-dən sonra “Kaan”ın ikinci və üçüncü istifadəçisi olacaq.
F-16 “Blok 70”ə əlavə olaraq “Eurofighter Typhoon” alınsa belə, “Kaan” və “Kızılelma” kimi layihələrin qrafikində heç bir pozulma olmayacaq. Çünki layihələrin davamlılığı üçün güclü iradə var. Bu iradənin olmadığı vəziyyətdə nələr yaşanacağı, təəssüf ki, Türkiyə tarixində Nuri Killigil, Nuri Demirağ və Şakir Zümre nümunələrində görülüb. Türkiyəli mühəndislər tərəfindən hazırlanan “Kaan”, “Kızılelma” və “Anka-3” döyüş təyyarələrinin yaxın gələcəkdə həyata keçirəcəyi qol uçuşu Türkiyənin müdafiə sənayesi sahəsində beynəlxalq mənada verəcəyi ən aydın mesaj olacaq.
Bu həm də o deməkdir ki, “Kaan” 6-cı nəsil döyüş təyyarəsi kimi inkişafını davam etdirəcək. TUSAŞ baş direktoru Temel Kotil qısa müddət bundan öncə bildirib: “6-cı nəsil bir az daha güclüdür və ətrafınızda da pilotsuz təyyarələr olur. Öncə “Kaan” bitsin, sonra gerisini bitirərik”. Onun bu açıqlaması da qeyd olunan qənaəti gücləndirir. 6-cı nəsil döyüş təyyarələrinin ən böyük funksiyası onları müşayiət edən müxtəlif pilotsuz döyüş təyyarələrini fərqli missiyalara yönəltməkdir. Yəni güclü rabitə sistemləri sayəsində 6-cı nəsil pilotsuz döyüş təyyarələri “beyin” rolunu oynayacaq, pilotsuz döyüş təyyarələri isə lazım olduqda istifadə edilə bilən döyüş oyunçuları rolunu üzərinə götürəcək.
Bu nöqtədə “Bayraktar Kızılelma” həm “hava-hava”, həm də “hava-yer” tapşırıqlarını yerinə yetirəcək, “Anka-3” isə dərin hücum deyilən tapşırıqları, xüsusilə düşmənin hava hücumundan müdafiəsinə və ya müxtəlif strateji obyektlərinə qarşı hücum missiyalarını yerinə yetirəcək. Bu fərqliliyin əsas səbəbi “Anka-3”ün “təyyarə qanad” formasına görə radara görünmə sahəsinin bir qədər aşağı olmasıdır. Bu, “Anka-3”ə xüsusilə yerüstü hava axtarış radarlarına qarşı üstünlük təmin edəcək və düşmən xəttində daha asan hərəkət və əməliyyat imkanı verəcək.
Xülasə, 6-cı nəsil döyüş təyyarəsi ilə Türkiyə Silahlı Qüvvələri Türkiyə müdafiə sənayesi ilə birlikdə insansız sistemlər sahəsindəki paradiqma çevrilməsini çox fərqli bir mərhələyə keçirəcək.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
