Türkiyə və Somali müdafiə nazirləri arasında 2024-cü il fevralın 8-də imzalanmış razılaşma milli, regional və qlobal siyasət baxımından böyük təsir göstərdi. Lakin indiki mərhələdə bu müqavilənin təfərrüatları ilə bağlı rəsmi açıqlama yoxdur. Ona görə də vəziyyət və gözləntilər haqqında proqnoz vermək iddialı bəyanatlardan qat-qat faydalı olacaq.
Somali Prezidenti Həsən Şeyx Mahmud deyib: “Türk qardaşlarımız bu müqavilə çərçivəsində dənizlərimizi cəmi 10 il qoruyacaq. 10 illik əməkdaşlıqdan sonra dənizlərimizi qoruyacaq donanmamız olacaq”. Onun bu açıqlaması müqavilənin məzmunu ilə bağlı mühüm detalı ortaya qoyur. Bundan əlavə, Türkiyənin Somalidəki mövcudluğu və 2011-ci ildən Afrika Buynuzu bölgəsindəki təsiri qarşılıqlı əməkdaşlıqla daha möhkəm bir zəmin üzərində görünür.
Bu kontekstdə Türkiyənin Somali ilə razılaşması fevralın 19-da Cibuti ilə imzalanan Müdafiə Müqaviləsi ilə birlikdə dəyərləndirilərsə, Türkiyənin Afrika Buynuzu bölgəsindəki varlığının getdikcə artdığını qətiyyətlə demək olar. Cibutidə ABŞ, Britaniya, Fransa, Çin, İtaliya və Yaponiyanın hərbi bazaları və bölgədə bazası olmasa da, hərbi varlıqları olan Almaniya və İspaniyanın mövcud olduğu məlumdur.
Türkiyənin Afrika Buynuzu bölgəsindəki varlığının artması orta müddətli dövrdə Somali və ya Cibutidə dəniz bazası yaradılması ilə nəticələnə bilər. Bundan əlavə, Türkiyənin son dövrlərdə Qərblə yaxınlaşmasını və Cibuti ilə yaxşı münasibətlərini nəzərə alsaq, Türkiyənin Ədən körfəzi və Qırmızı dənizdəki risk və təhdidlərə töhfə verəcəyini gözləmək olar. Ancaq Türkiyə Ədən körfəzində təhlükəsizlik aktoruna çevrilərsə, bu vəziyyət yəqin ki, İranı narahat edən mövqe ortaya çıxarmaq potensialına malikdir. Yəni Türkiyə ilə Somali arasında müqavilə imzalansa da, sazişin regional təsirləri də var.
Bundan əlavə, Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətləri inkişaf etdirdikcə, çox güman ki, masada duran mühüm məsələlərdən biri də husilər olacaq. Husilərin Qırmızı dəniz və Ədən körfəzinin təhlükəsizliyi ilə bağlı yaratdığı problemi qeyri-zorakı hala gətirməyin bir yolu silah daşınmasını dayandırmaqdır. Ona görə də bu, birbaşa İran və Səudiyyə Ərəbistanına aid olan nəticəyə gətirib çıxara bilər.
Buna görə də Somali və Cibuti həmlələri Ədən körfəzi və Qırmızı dəniz kontekstində də çox kritik həmlə kimi qiymətləndirilir. Məlum olduğu kimi, husilərin asimmetrik hücumları oktyabrın 19-dan başlayaraq, xüsusilə Babül-Məndəb boğazı və Ədən körfəzində davam edir. Bu hücumlarda daha çox İran mənşəli silahlardan istifadə olunsa da, silah daşımaları da Ədən körfəzi üzərindən həyata keçirilir. Belə olan halda bölgədə silah qaçaqmalçılığının qarşısı alınarsa, husilərin zərərsizləşdirilməsi mümkündür. Ona görə də bu vəziyyət İran üçün narahatlıq yarada bilər.
Somali ilə razılaşma Türkiyənin Somali sularında daha sıx donanma yerləşdirməsi üçün yol açır. Türkiyənin Somali sularında mövcudluğu olsa, bu, qeyri-qanuni olan, hesabat verilməyən, İran və Çin kimi ölkələrin nizamsız balıqçılıq fəaliyyətləri ilə birlikdə son vaxtlar Somali sahillərində yenidən canlanan piratçılığın qarşısını almağa kömək edə biləcək bir vəziyyət yaradacaq. Buna görə də uzunmüddətli və ortamüddətli perspektivdə Türkiyə-Somali Müqaviləsi çox güman ki, Somalinin donanmasını və sahil mühafizəsini gücləndirəcək və qeyri-qanuni balıqçılıq və dəniz quldurluğunun daha da azaldılması imkanını gətirəcək.
Somali təkcə qeyri-qanuni balıqçılıq fəaliyyətləri səbəbindən hər il ən azı 500 milyon dollar gəlir itirir. Başqa sözlə, qeyri-qanuni balıqçılıq fəaliyyəti nəticəsində yaranan dolayı iqtisadi problem Somalidəki mövcud terror problemi qədər əhəmiyyətlidir. Çünki Həsən Şeyx Mahmud 2022-ci ilin iyulunda ikinci dəfə Somali Prezidenti seçildikdən sonra SETA-ya səfəri zamanı etdiyi çıxışda terrorla mübarizəyə çox ciddi diqqət yetirəcəyini şəxsən bildirmişdi. Bununla belə, Somalinin iqtisadi inkişafı həm də ölkədə “Əş-Şəbab”ın yaratdığı bir çox təhlükəsizlik problemini və digər problemləri aradan qaldıracaq.
Somali ilə Sazişin Regional Təsirləri
Xatırladaq ki, Ərdoğan 2011-ci ildə Somalinin taleyin ümidinə buraxıldığı bir vaxtda bu ölkəyə səfər etmişdi. Və 2011-ci il Somali üçün yeni bir başlanğıc oldu. İndi bu razılaşma ilə Somalinin son dövrlərdə yaşadığı problemlər məsələsində Türkiyə ilə müttəfiqlik Somalinin ikinci 2011-ci ili kimi yadda qala bilər. Bundan əlavə, Somali ərazi sularının təhlükəsizliyi istiqamətində atılacaq mümkün addımlar Somalidə investisiyaları və sahil bölgəsində turizm fəaliyyətlərini artırma potensialına malikdir.
Buna görə də Somalidə iqtisadi rifahın artacağını və beləliklə də təhlükəsizlik problemlərinin azalacağını gözləmək olar. Eyni zamanda, Türkiyənin dəstəkləyəcəyi mümkün təhlükəsizlik mühiti də bölgəyə investisiyaların artmasına imkan yaradacaq. Razılaşmanın Türkiyəni maraqlandıran digər mühüm cəhəti isə Misirlə həyata keçirilən normallaşma siyasəti daxilində də dolayı şəkildə yer almasıdır. Bu yaxınlarda Ərdoğan və Misir Prezidenti Sisi arasında keçirilən görüşdən dərhal sonra Misir xarici işlər nazirinin Afrika məsələləri üzrə müavini Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinə səfər edib.
Bu səfər zamanı Türkiyə ilə Misir arasında Afrikada mümkün əməkdaşlıq müzakirə olundu. Bu görüşlə artıq Misirin Türkiyənin Şərqi Afrikadakı varlığını qəbul etdiyi görünür. Bundan əlavə, Türkiyə-Somali Müqaviləsi Afrika Buynuzu və Şərqi Afrikada regional rəqabətlə bağlı Efiopiya Böyük İntibah Su Anbarı (GERD) kontekstində Misir-Efiopiya-Sudan tənliyinə təsir etmək potensialına malikdir. Təbii ki, müqavilə bu məsələyə birbaşa təsir etmir.
Ancaq Misir-Türkiyə normallaşması ilə aradakı əməkdaşlığın artması gözləntiləri Misirin Efiopiya ilə su anbarı mövzusundakı davranışının təhlükəsizliyə yönəlmiş baxış bucağına təsiretmə ehtimalına malikdir. Lakin Misir, Efiopiya və Sudan arasındakı bu problemə Türkiyənin birbaşa müdaxiləsini gözləmək lazım deyil. Bundan əlavə, Misir də Efiopiya-Somalilend memorandumuna qarşı Somali hökumətini dəstəkləyir. Bu nöqtədə Türkiyə və Misir Efiopiyanın Somalidəki addımına qarşı beynəlxalq hüququn yanında olduqlarını bildiriblər. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyənin Somali ilə əldə etdiyi razılaşma Efiopiya-Somalilend memorandumuna uyğun olaraq əldə edilməyib.
Ancaq Türkiyənin Efiopiya ilə də yaxşı münasibətlərə malik olduğu məlum bir həqiqətdir. Əslində Türkiyə ilə Efiopiya arasındakı iqtisadi əlaqələrlə yanaşı, Çindən sonra Efiopiyaya ən çox investisiya yatıran ikinci ölkə olan Türkiyə qarşılıqlı əlaqələrə mənfi təsir edəcək rəftarlardan uzaq durur. Çünki Türkiyə ilə Efiopiya arasında təhlükəsizlik sahəsində də əməkdaşlıq mövcuddur.
Qlobal Aktorların Türkiyənin Afrika Buynuzunda Varlığına Reaksiyaları
Türkiyə və Somali müdafiə nazirlərinin imzaladığı razılaşmadan sonra ABŞ və Böyük Britaniya da Somalidə təşəbbüslər irəli sürdü və bu çərçivədə görüşlər keçirdi. Ancaq bu ölkələrin Somali ilə əvvəllər müxtəlif əməkdaşlıqları olub. Çox güman ki, qlobal və regional aktorların Türkiyənin Afrika Buynuzu bölgəsində öz təsirini və çəkisini konkret şəkildə genişləndirməsi ilə bağlı müxtəlif narahatlıqları olacaq. Bu mümkün narahatlığa əlavə olaraq, ABŞ-nin Türkiyə ilə əməkdaşlıqla bağlı müzakirələri və gözləntilərinin olduğu da görünür.
Federal bir quruluşa sahib olan Somalidə ABŞ Puntlend, Britaniya isə Somalilend administrasiyaları ilə sıx əməkdaşlıq edir. Bu kontekstdə ABŞ Somalilendə qonşu olan və həm Ədən körfəzi, həm də Hind okeanı sahilində yerləşən Puntlenddə təhlükəsizlik, polis qüvvələri və dəniz təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlıq edir. Bu çərçivədə Puntlend dəniz təhlükəsizlik qüvvələri ABŞ tərəfindən yetişdirilir. Eyni şəkildə Britaniya da Somalilenddə oxşar vəziyyəti həyata keçirir.
Türkiyənin Somali ilə razılaşmasından sonra ABŞ-nin Türkiyə ilə yeni sahələrdə əməkdaşlıq gözləntiləri var. Türkiyə və ABŞ Somalidə “Əş-Şəbab” qruplaşmasına qarşı artıq əməkdaşlıq edir. Ancaq Türkiyənin Somali sularında və xüsusilə Somalinin mavi iqtisadiyyatında Somali ilə birlikdə əldə edə biləcəyi qazanclar ABŞ-nin iqtisadi maraqlarına təsir etmə potensialına malikdir. Bu nöqtədə Türkiyə və ABŞ-nin Somalidəki münaqişə və çağırışla bağlı birbaşa olaraq qarşı-qarşıya gəlməsini gözləmək lazım deyil. Bir sözlə, Türkiyə və ABŞ xüsusilə Somalidə və ümumiyyətlə Afrikada müəyyən sahələrdə əməkdaşlıq edə biləcək potensiala sahibdir. Bu sahələrin başında Somalidə də olduğu kimi terrorla mübarizə gəlir.
Ancaq unutmaq olmaz ki, Türkiyə və ABŞ NATO müttəfiqlik sistemində iki müttəfiq ölkə olsalar da, Afrikaya qarşı çox fərqli siyasətlər yürüdürlər. ABŞ-nin həm Somalidə, həm də ümumilikdə Afrika qitəsində yürütdüyü siyasətlərin əsasında enerji və iqtisadi siyasətlər çox mühüm rol oynayır. Türkiyənin Afrikadakı uğur hekayəsinin nəticəsi olaraq, onun Somalidəki və bütün qitədəki siyasətinin əsasını “öncə insan”, birlikdə qazanma və ortaqlıq anlayışı təşkil edir. Ona görə də bu kontekstdə Türkiyə və ABŞ-nin Afrikaya fərqli yanaşmaları var.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
