Babül-Məndəb boğazı noyabrın 19-da Yəməndə husilərin İsrailə bağlı “Galaxy Leader” ticarət gəmisinə hücum etməsi ilə gündəmə gəlib. Təhlükəsizlik texnikası baxımından İrandan dəstək alan husilərin hücumları sonrakı günlərdə də davam edib. Məsələn, husilər tərəfindən dekabrın 12-də Norveçə məxsus “Strinda” adlı tankerə raket hücumu, dekabrın 14-də Danimarkanın dənizçilik şirkəti “A.P. Moller-Maersk”ə məxsus tanker və dekabrın 18-də də 3 ayrı ticarət gəmisinə hücum təşkil edilib. Və bu hücumlar indiyədək davam edir.

Bu çərçivədə Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) müdafiə naziri Lloyd Ostin Britaniya, Bəhreyn, Kanada, İtaliya, Fransa, Hollandiya, Norveç, Seyşel adaları və İspaniya ilə birlikdə “Operation Prosperity Guardian” adlı əməliyyatı qurduqlarını açıqlayıb.

Qırmızı dənizin beynəlxalq ticarətdə əhəmiyyəti

Ölkələr arasında ticarət həcmi iqtisadi şərait, enerji qiymətləri və müxtəlif digər amillərdən asılı olaraq dəyişsə də, Beynəlxalq Ticarət Palatasının (ICC) məlumatlarına görə, dünya ticarətinin təxminən 80 faizi dəniz nəqliyyatı ilə həyata keçirilir. Beynəlxalq ticarətdə dəniz nəqliyyatının seçilməsinin əsas səbəbləri arasında böyük həcmdə yük daşıma qabiliyyəti, aşağı daşıma xərcləri, geniş marşrut şəbəkəsinə malik olmasının üstünlüyü və müxtəlif sektorlar üçün uyğunluğu daxildir. Bununla belə, logistika strategiyaları, aktuallıq, xərc və davamlılıq kimi amilləri nəzərə alsaq, avtomobil, dəmir yolu və hava nəqliyyatı kimi digər nəqliyyat növləri də ticarətdə mühüm rol oynayır.

Bu kontekstdə Qırmızı dənizin, xüsusilə də Babül-Məndəb boğazının əhəmiyyəti dünya ticarətinin ən az 10 faizinin və Avropa ticarətinin də 40 faizinin keçdiyi bir su yolu olması, hövzə ölkələrinin beynəlxalq iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli bir bazar olması, beynəlxalq humanitar müdaxilələr və daxili qarşıdurmaların yaşandığı Yaxın Şərq və Afrika bölgələrinin kəsişdiyi mövqedə olması və Avropa-Asiya xəttində dənizin altından keçən fiber optik şəbəkələrin təhlükəsizliyi məsələsi kimi sıralana bilər.

Ona görə də bu region tarix boyu olduğu kimi bu gün də qlobal güclərin ən mühüm rəqabət sahələrindən biri olmaqda davam edir, empirik tapıntılar işığında dominant güc ABŞ və yüksələn güc kimi Çin bu regionda iqtisadi, siyasi, təhlükəsizlik və sosial-mədəni təsirlərini artırmaq üçün strategiyalar hazırlayırlar.

ABŞ təşəbbüsünün regional nəticələri

ABŞ müdafiə naziri Lloyd Ostin Qırmızı dənizdə artan husi hücumlarının ticarətin sərbəst axınını təhdid etdiyini, günahsız dənizçiləri təhlükə altına atdığını və beynəlxalq hüququ pozduğunu ifadə edərək, “Operation Prosperity Guardian” adlı əməliyyatın beynəlxalq tələbə əsaslandığına diqqət çəkib.

Faktiki olaraq Pentaqonun bəyanatında bildirilib ki, Qırmızı dənizdəki ticarətin təhlükəsizliyi ilə bağlı Avropa İttifaqı (Aİ) və NATO ilə yanaşı, 43 ölkənin xarici işlər nazirləri, baş qərargah rəisləri və yüksək səviyyəli nümayəndələri ilə görüşlər keçirilib. ABŞ-nin Qırmızı dənizin təhlükəsizliyini təmin etməkdə əsas məqsədi beynəlxalq sistemdə dominant aktor kimi müttəfiqləri arasında mövqeyini qorumaqdır. Bu iddianı regional yansımalar baxımından ardıcıl edən 4 əsas işarə var.

Bunlardan birincisi qabaqcıl dəniz nəqliyyatı şirkətlərinin hücum təhdidləri səbəbiylə gəmilərini müxtəlif istiqamətlərə yönəltmək qərarı ilə Qırmızı dəniz hövzəsi ölkələrinin mənfi təsiridir. Məsələn, dəniz nəqliyyatı bazarının təqribən 40 faizini təmsil edən “Maersk” və “Hapag-Lloyd” şirkətləri dekabrın 15-də gəmilərinin müxtəlif marşrutlara istiqamətlənəcəyini açıqlayıblar. Bunun ardınca Fransa və Çin şirkətləri də oxşar açıqlamalar veriblər. Buna görə də xüsusilə Misirdə Süveyş kanalından gündə orta hesabla 50 gəminin keçdiyini və onların təxminən 4-9 milyard dəyərində yük daşıdığını nəzərə alsaq, aydın olur ki, Cibuti, Ciddə, Port Sudan və Ədən limanları, eləcə də Misir ticarət həcmini əhəmiyyətli dərəcədə itirəcək.

İkincisi Qırmızı dənizdən keçən gəmilər üçün müharibə sığortası haqlarının artırılmasıdır. Hazırda Rusiya və Ukrayna limanlarında müharibə riski səbəbindən gəmi yükü dəyərinin təxminən 1 faizi həcmində sığorta haqqı tələb olunur, Qırmızı dənizdə isə bu nisbət 0,7 faizə yüksəlib. Ona görə də Qırmızı dənizdən keçmək istəyən və 1 milyon ABŞ dolları dəyərində yük daşıyan gəminin müharibə riskinin sığortası 70 min ABŞ dollarına uyğun gəlir ki, bu da daşıma xərclərinin artmasından xəbər verir.

Üçüncüsü, gəmilər üçün alternativ yol olan Ümid burnu xətti daha çox maddi və vaxt xərclərinə malikdir və bu xətt üzrə Qvineya körfəzində də piratçılıq təhlükəsi var. Birinci vəziyyət tədarük zəncirinin pozulması səbəbindən xərcləri artıracaq. İkinci halda deyə bilərik ki, husilərin Qvineya körfəzindəki qruplaşmaları təşviq etməsi bu bölgədə də təhlükəsizlik xərclərini artıracaq.

Dördüncüsü Qırmızı dənizdə 2017-ci ildən Misir və Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi Qırmızı Dəniz Forumunun əkslərində görünə bilər. Eritreya və İsrailin xaric edildiyi Qırmızı Dəniz Birliyinin iclasları üç dəfə keçirilib. Sözügedən Qırmızı dəniz hövzəsi dövlətlərinin görüşündən sonra ABŞ-nin “Qırmızı dəniz NATO-su” konsepsiyası kontekstində gündəmə gətirdiyi “qlobal logistikanın iqtisadi təhlükəsizliyi” mövzusuna həsr olunmuş diskurs qeyd olunan çoxmillətli missiya ilə birlikdə nəzərdən keçirilə bilər.

Bu vəziyyət region ölkələrinin “Qırmızı Dəniz Birliyi” təşəbbüsünü də canlandıra bilər. Bununla belə, Sudandakı münaqişələr, Somalidəki terror təhlükəsi, Eritreya ilə Efiopiya arasındakı gərginlik və bu görüşlərdə Eritreya və İsrailin kənarda qalması regional təşəbbüsün təsirini azaldır.

Qlobal rəqabətin Babül-Məndəb boğazı subregional sisteminə yansımaları

Oktyabrın 7-dəki Qəzza hadisələrindən sonra husilərin Qırmızı dənizdən keçən ticarət gəmilərinə hücumları nəticəsində yaranan regional etibarsızlığın beynəlxalq sistemdəki hakimiyyət keçidi müzakirələrinə də yansımaları mövcuddur. Bu vəziyyət ticarət gəmilərini marşrutlarını dəyişməyə və daha təhlükəsiz marşrutlara yönəlməyə sövq edir. Əvvəlki illərdə regionda dəniz quldurluğu və terror fəaliyyəti nəticəsində yaranan problemlər qlobal ticarətə mənfi təsir göstərib.

Bu kontekstdə qlobal ticarətə mənfi təsir göstərən Babül-Məndəb boğazında dəniz quldurluğu və terrorizm problemi ilə mübarizə ABŞ və Çin də daxil olmaqla 6 ölkənin Cibutidə hərbi bazalar açmaq məqsədləri arasında idi. Bu bazalar sözügedən ölkələr üçün Yəmən və Afrika buynuzundakı terrorla mübarizə və vətəndaş müharibələri ilə əlaqədar olaraq evakuasiya əməliyyatlarına əhəmiyyətli töhfələr təmin etdi. Çinin 2017-ci ildə Cibutidə açdığı bazanın əsas səbəblərindən biri də 2011-ci ildə Liviyada və 2015-ci ildə Yəməndəki vətəndaşlarını təxliyə proseslərində yaşadığı çətinliklər idi.

Qırmızı Dəniz Birliyi məsələsi Çin tərəfindən ABŞ-nin “Qırmızı dəniz NATO-su” idealına qarşı istifadə edilə bilər. Pekinin 2017-ci ildə Cibutidə rəsmi olaraq açdığı hərbi baza region ölkələri ilə iqtisadi və diplomatik əlaqələrlə təsirini artırır. Çinin bölgədə dəniz quldurluğuna qarşı və Yəmən böhranına qarşı ABŞ ilə diplomatik olaraq “dolayı praqmatik əməkdaşlıq” etdiyi nəzərə çarpsa da, iki aktorun digər məsələlərdə rəqabətini nəzərə alsaq, bənzər bir əlaqə Babül-Məndəb boğazı subregional sistemində husilərin hücumları ilə də yaşana bilər.

Nəticə olaraq, ABŞ-Çin rəqabətinin Babül-Məndəb subregional sisteminə yansımaları bəzi siyasi, iqtisadi, təhlükəsizlik və sosial-mədəni nəticələrə səbəb ola bilər. Siyasi baxımdan bu vəziyyət Babül-Məndəb hövzəsi ölkələri ilə qlobal aktorlar arasında müttəfiqlik sazişlərini regional ittifaqlar vasitəsilə möhkəmləndirə, ABŞ-nin qlobal təhlükəsizlik təminatçısı kimi rolunu gücləndirə, region ölkələri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirə bilər.

İqtisadi cəhətdən ikili regional ticarəti artıra və sabitlik mühitində davamlı investisiyaların artmasına səbəb ola bilər. Təhlükəsizlik baxımından husi hücumları kimi təhdidləri azaltmaq üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülə bilər. İkitərəfli əməkdaşlığın sosial-mədəni təsirlərinə nəzər salsaq, demək olar ki, daha təhlükəsiz dəniz yolu bir tərəfdən bölgə əhalisinin rifahını yüksəldə, digər tərəfdən isə çoxmillətli hərbi personalın qarşılıqlı əlaqəsini və bölgədə fərqli mədəniyyətlərarası anlayışı artıra bilər.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az