Oktyabrın 7-də “Əqsa Tufanı” əməliyyatı baş verən kimi hadisənin şoku ilə gündəmə gələn ilk məsələlərdən biri də qarşıdurmaların yayılma ehtimalı olub. Başda Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) olmaqla bir çox ölkə, eləcə də Türkiyə münaqişələrin yayılmasının qarşısının alınmasının birinci prioritet olması lazım olduğunu vurğuladı. İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahianın hadisələrin ilk həftəsində Beyrut başda olmaqla “müqavimət oxu” ölkələrinin paytaxtlarını, Qətərdəki HƏMAS təmsilçilərini ziyarət etməsi və proses zamanı verdiyi mesajlar münaqişənin yayılma ehtimalı nöqteyi-nəzərindən qiymətləndirilib. Eynilə, ABŞ Prezidenti Co Baydenin İsrailə səfərindən təxminən 3 həftə sonra İsrailin quru hücumunu təxirə salması münaqişələrin regional miqyas alacağı narahatlığı ilə əlaqələndirilirdi. Çünki davamlı olaraq anti-İsrail mesajları və şüarları ilə gündəmə gələn və hətta bu məqsədlə Suriyadakı Bəəs rejiminin sağ qalmasını müdafiə edən Tehranın və onun regional müttəfiqlərinin belə bir “fürsətdən” istifadə etməyə çalışması tamamilə mümkün idi.
İncə tənzimlənmiş münaqişə
“Əqsa Tufanı” ilə başlayan hadisələrin 2-ci ayı geridə qalarkən, ABŞ dövlət katibi Entoni Blinkenin “yaxşı xəbər” kimi şərh etdiyi hərtərəfli bir regional münaqişənin baş vermədiyi görünür. Bununla belə, İranın öz vəkil qüvvələri vasitəsilə ehtiyatlı eskalasiya siyasəti yürütməsi də diqqətdən kənarda qalmır. İndiyədək İran tərəfdarı qruplar ən azı üç cəbhədə İsrail, ABŞ və hətta Britaniyanın hərbi və mülki hədəflərinə hücum edib.
“Hizbullah” bəzi qrupların gözləntilərini tam olaraq qarşılamasa da, şimal cəbhəsindən dalğalanan hücumlarla İsrail ordusunun əhəmiyyətli bir varlığını sərhəd bölgəsinə cəlb etdi və minlərlə İsrail vətəndaşı sərhəd boyu evlərini tərk edərək sığınacaqlara və ya daha təhlükəsiz ərazilərə köçdü. Bu vəziyyət İsrailin üzərinə maliyyə və psixoloji yük qoyur. Digər tərəfdən, ən azı indiyə qədər İsrailin, eləcə də “Hizbullah”ın genişmiqyaslı münaqişənin olmasını istəmədiyinə dair işarələr var. Şimaldakı itkilərini açıqlamamaqdan “Hizbullah”ın onlarla təcavüz hücumlarına Qəzzada göründüyü kimi qeyri-mütənasib cavab verməməyə qədər bəzi əlamətlər göstərir ki, İsrail əslində İranı ABŞ ilə hərbi baxımdan qarşı-qarşıya gətirmək istəsə də, Vaşinqtondan aldığı xəbərdarlıqlara uyğun olaraq açıq şəkildə buna təkan verəcək addımlardan qaçır. Bildirilir ki, kabinetin bəzi üzvlərinin təkliflərinə baxmayaraq, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun özü belə təşəbbüslərə veto qoyub.
Husilərin rəhbərlik etdiyi Yəmən silahlı qüvvələri müqavimət qüvvələrinin başqa bir sürpriz aktoru hesab edilir. Husilərin ballistik raketlər və zərbə tipli Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) ilə İsrailə hücumları ilk mərhələdə ciddi təsir göstərməsə də, ikinci mərhələdə Qırmızı dənizdə İsrail və ona dəstək verən ölkələrin mülki və ticarət gəmilərini hədəfə alaraq, daha konkret effekt yaratmağa nail oldular. Həmçinin İsrailə məxsus yük gəmisi Husi “Ənsarullah” Hərəkatı yaraqlıları tərəfindən ələ keçirilib və gəmi Yəmən sahillərinə çəkilib. Dekabrın 3-də Qırmızı dənizdə USS “Carney” esminesinə və ticarət gəmilərinə qarşı baş verən və təxminən 5 saat davam edən hücumlar vəziyyətin həssaslığını ortaya qoyur.
Bu cür hərəkətlərin qarşıdakı dövrdə də davam etdirilməsi İsraili hərbi olmasa da, maliyyə çətinliyi ilə üz-üzə qoyacaq. İsrail dövlətinin qlobal dəstəkçisi olan sionist şəbəkənin dəyərli varlıqlarına edilən bu hücumlar cəbhədəki əsgər itkilərindən çox müəyyən nəticələr verəcək. İddia edildiyi kimi, ABŞ-nin Yəmənə mümkün ağır hava-dəniz hücumu da Yəmənin hərbi infrastrukturuna müəyyən ziyan vura bilər, lakin digər cəbhələrdəki təqib hücumları fərqli mərhələyə keçəcək.
ABŞ-nin mütəmadi olaraq hücuma məruz qaldığı başqa bir bölgə İraq və Suriyadakı hərbi bazalarıdır. İndiyədək iki ölkədə yüzə yaxın təqib hücumuna məruz qalan ABŞ bilir ki, bu hücumlar son dərəcə hesablanmış və hərbi çevrilişdən çox siyasi mesaj vermək məqsədi daşıyır. Suriya və İraqda əhəmiyyətli quru qüvvələrinə malik olmayan ABŞ bilir ki, genişmiqyaslı qarşıdurma baş verərsə, hava gücü ilə qarşı tərəfə vuracağı bütün zərbələrə baxmayaraq, Əfqanıstanda olduğu kimi, günün sonunda bu ölkələri tərk etməli olacaq. Əslində ABŞ-nin dəstəklədiyi Suriya təşkilatı YPG-nin liderinin “İranın vəkilləri bizə də hücum etməyə başladılar. Biz ABŞ-nin subpodratçısı kimi görünmək və ortada qalmaq istəmirik” şəklindəki açıqlamaları ABŞ-nin son 10 ildə terror təşkilatları ilə NATO həmrəyliyinə zərbə vurmaq hesabına formalaşdırdığı əlaqələrin strateji əhəmiyyətsizliyini bir daha sübut etdi.
İranın ehtiyatlı yanaşması
7 oktyabr hadisələrinin ikinci ayı keçdikcə İranla bağlı ümumi baxış belədir. ABŞ-nin 1948-ci ildə qurulduğu gündən bəri demək olar ki, hər mövzuda şəksiz dəstək verdiyi və Soyuq müharibədən sonrakı müdaxilələrindən də göründüyü kimi regional dizayn səylərində daha çox diqqət ayırdığı İsrail son 50 ildə görünməmiş miqyasda bir zərbə aldı.
Bununla belə, İranın 44 illik sabit regional strategiyalar baxımından Livanın cənub kəndlərində və Səddam əleyhinə kiçik İraq şiə qrupları ilə başlayan müttəfiqlik münasibətləri bu gün bəziləri dağılmış dövlət statusuna malik olsa da, bölgədəki dövlətlərdən 4-ü ilə strateji ölçüyə çatıb. 2006-cı ildə “Hizbullah”ın nümayiş etdirdiyi imkanlar və bu gün HƏMAS və ya Husi “Ənsarullah” qiyamçılarının nümayiş etdirdiyi asimmetrik tutum 10 il sonrakı inkişaflar haqqında təsəvvür yaradır. Ona görə də zaman Tehranın və onun müttəfiqlərinin xeyrinə işləyir. Qəzzaya vurulan bütün ağır zərbələrə və insan itkilərinə baxmayaraq, hətta HƏMAS-ın hərbi qanadının da məhv edilə bilmədiyi, Qırmızı dənizdən Ərbilə qədər İsrail və ABŞ-yə qarşı yüzdən çox regional hücuma heç bir mənalı hərbi cavab verilmədiyi, əksinə, bu prosesdə dondurulmuş aktivlərin sərbəst buraxıldığı bir şəkil İran üçün uğurlu proses deməkdir.
Bölgədəki əsas sünni oyunçuların müxtəlif tarixi, sosioloji və siyasi səbəblərə görə kifayət qədər təşəbbüs göstərə bilmədiyi, nizamdan sonrakı xaotik konyuktura kimi xarakterizə edilə bilən şərtlər dövlət olmanın gətirdiyi məsuliyyət və ayaq bağlarına sahib olmayan strukturların effektivliyini artırıb. Bu vəziyyət İsrailin “İbrahim Razılaşmaları” ilə təhlükəsizlik təminatçısı kimi rolunun şübhə altına alınacağı və Körfəzdəki ənənəvi rəqib güclərin Tehrana qarşı daha passiv olacağı bir dövrə gətirib çıxara bilər. Belə bir vəziyyət İbrahim ittifaqının birdən-birə hərbi ölçüsü ilə gündəmə gəlməsinə səbəb ola bilər.
Yenə də bu nəticə İran rəsmilərinin tez-tez istinad etmək istədiyi Pekin-Moskva-Tehran oxu üçün güc nümayişi demək olacaq. İran qarşıdakı 10 ildə daha aydınlaşmağa başlayacaq qlobal tarazlıqlar çərçivəsində bu mənzərədən lazımi şəkildə istifadə edə bilər. İran lideri Əli Xameneyinin “Biz sionistləri dənizə atmaq istəmirik” cümləsi İran İslam Respublikası tarixində ilk dəfə deyilib və həmsöhbətləri tərəfindən diqqətə çatdırılıb. Nəticə etibarilə İranın ikinci dərəcəli qırmızı xətti Müqavimət Oxunun üzvü kimi gördüyü və yarandığı gündən bəri dəstəklədiyi HƏMAS-ın Qəzzada hərbi varlığının sona çatmasıdır.
İranın birinci və əsas qırmızı xətti ərazisinin birbaşa hərbi hücuma məruz qalmasıdır. Tehran inkar siyasətindən maksimum istifadə etsə də, əlindəki müxtəlif kartların fərqli imkanlarından lazımi anda istifadə edərək, bu iki xətt arasındakı gərginliyi idarə etməyə çalışır. İsrailin təzyiqi altında HƏMAS-la bağlı sərhədi keçmək ehtimalı ABŞ-İran münasibətlərini misli görünməmiş hərbi gərginliyin sərt diplomatik danışıqlarla müşayiət olunacağı yeni ölçülərə daşıya bilər.
Tehran bir tərəfdən son 10 ildə möhkəmləndiyi qazancları riskə atmamalı, digər tərəfdən isə zəiflik görüntüsü verməməlidir. İsrailin HƏMAS-ı tam məğlub etdikdən sonra indiyədək sərt zərbələr endirməkdən yayındığı Livana və ya onsuz da kövrək vəziyyətdə olan Suriyaya üz tutmayacağına zəmanət yoxdur. Keçmiş prezident Həsən Ruhaninin və keçmiş xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərifin müharibə xəbərdarlığından da göründüyü kimi, ABŞ-nin mesajlarının tonu bəzən çox sərtləşsə də, Tehrandakı əsas fikir ondan ibarətdir ki, ABŞ Əfqanıstan və İraqa hücumlardakı səhvlərini xatırladacaq heç bir cəhd göstərməyəcək.
Bu vəziyyət İranın niyə ABŞ-nin hərbi təhdidlərini ciddiyə alırmış kimi davranıb, sonrasında qaldığı yerdən uzunmüddətli təsir cəhdlərinə davam etdiyini də izah edir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
