Ermənistanda ilin əvvəli ilə müqayisədə son aylarda iqtisadiyyatın artım tempi ən azı iki dəfə azalıb. Ermənistanda artım sürətinin azalması daha çox görünməməsi üçün hiyləgərliyə əl atmağa qərar veriblər: əvvəlcə yüksək göstəriciləri “çəkirlər”, sonra zamanla yenidən nəzərdən keçirirlər.
Bu, xüsusən sentyabr ayında baş verib. Rəsmi statistika ilk olaraq həmin ayda Ermənistanda iqtisadi aktivliyin artımının 5,6 faiz olduğunu göstərib. Bunun bu il qeydə alınan ən pis göstərici olması və bundan əvvəl heç bir ayda belə aşağı artımın qeydə alınmaması ilə yanaşı, bunun reallığı tam ifadə etmədiyi ortaya çıxır.
Sentyabrda iqtisadi aktivliyin artımı aşağı olub. Əsl rəqəm gizlədilib. Bu, ilkin təqdim olunduğu kimi 5,6 faiz yox, 5,3 faiz olub. Artıq növbəti ayın məlumatlarını təqdim edərkən, rəsmi statistika ötən ayın iqtisadi fəallığının artım göstəricisinə yenidən baxıb. Yenidən nəzərdən keçirilib və 0,3 faiz bəndi azaldılıb.
Lakin Ermənistanda nəzərdən keçirilən təkcə iqtisadi fəallığın artımı deyil. Xarici ticarət göstəricilərinə də yenidən baxılıb, özü də daha kəskin şəkildə. İlkin olaraq təqdim ediblər ki, sentyabrda xarici ticarət dövriyyəsi əvvəlki illə müqayisədə 15,9 faiz artıb. Bu, əvvəlki ikiqat-üçqat artımlara çatmasa da, kifayət qədər yüksək olaraq qalırdı. Amma bu da səhv idi. Yenidən baxıldıqdan sonra xarici ticarətdə 15,9 faiz artımdan cəmi 4 faiz qalıb.
Sentyabrda xarici ticarətdə 15,9 yox, cəmi 4 faiz artım qeydə alınıb. Xüsusilə ixrac indeksinə yenidən baxılması daha sərt olub. Həmin ay 31,5 faiz artması nəzərdə tutulan ixracın əslində cəmi 1,4 faiz artdığı ortaya çıxıb. Yenidən baxıldıqdan sonra nə az, nə çox, 30,1 faiz bəndi artım itirilib.
Necə olub ki, Ermənistanda belə böyük “statistik sapma”ya yol verilib? 1 faiz deyil, 2 faiz deyil, sentyabrda ixracda süni şəkildə 30,1 faiz artım nümayiş etdiriblər. Biz bunun səbəbini yalnız güman edə bilərik.
Belə məsum görünən “statistik sapmalar” aradan qaldırıldıqdan sonra sentyabrda iqtisadi aktivliyin artımı 5,3 faiz təşkil edib. Oktyabr ayında bu bir qədər sürətlənib, 6 faiz olub. Amma yenə də bir sual ortaya çıxır: bu qədər qalacaq, yoxsa sentyabr göstəricilərində olduğu kimi yenidən statistik müdaxiləyə məruz qalacaq?
Oktyabr ayında Ermənistanda iqtisadi aktivliyin 6 faiz artmasına əsasən ticarət və tikinti töhfə verib. Əvəzində xidmətlərin artımı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb: cəmi 2,1 faiz təşkil edib. Amma birinci ay deyil ki, xidmətlər sahəsində əvvəlki yüksək artımlar artıq müşahidə edilmir. Xidmətlər sentyabrda 4,6 faiz, iyulda 5,8 faiz, iyunda isə 4 faiz artıb. Avqust ayında müəyyən aktivlik müşahidə olunub, lakin sonra artım tempi yenidən aşağı düşüb. Artıq oktyabr ayında göstərici bu ilin ən pis göstəricisi olub.
Ermənistanda xidmətlər sahəsində son aylarda qeydə alınan bu tendensiyalardan sonra qolun artım tempi ilin əvvəli ilə müqayisədə xeyli azalıb və 10 ay ərzində 12,1 faiz təşkil edib. Əvvəlki bir neçə aydan fərqli olaraq oktyabr ayında sənayedə heç bir azalma olmasa da, demək olar ki, artım da yoxdur.
Ermənistanda sənayenin tənəzzülü il ərzində saxlanılır. On ayda iqtisadiyyatın ən əsas sektorunda istehsalın həcmi 0,5 faiz bəndi azalıb. Enerjidə azalma daha da böyükdür. Bu ilin 10 ayında elektrik enerjisi istehsalının həcmi 3,5 faiz azalıb.
Sənaye tənəzzülə uğradıqda, elektrik enerjisi istehsalı da belə olmalıdır. Bu, Ermənistan iqtisadiyyatının real vəziyyətini müəyyən edir. Və 10 ayda iqtisadi aktivliyin artımının hələ də 9 faiz civarında olmasının əhəmiyyəti yoxdur. Bu cür artımlar Paşinyan hakimiyyətinin təqdim etməyə çalışdığı kimi, Ermənistan iqtisadiyyatının sürətli inkişafından heç də danışmır. Bunlar məlum amillərlə bağlı yaranan artımlardır ki, son ayların göstəricilərində də gördüyümüz kimi azalır.
On ayın yekunu üzrə Ermənistanda iqtisadi fəallığın artımı 9,2 faiz təşkil edib. Doqquz ayda bu, 9,7 faiz olub: daha 0,5 faiz bəndi azalıb. Azalma xüsusilə son beş ayın nəticələrində özünü göstərir. İyun ayından sonra iqtisadi aktivliyin artım tempi davamlı olaraq azalır. Beş ay ərzində 12,5 faizdən 9,2 faizə düşüb.
3,3 faiz bəndi azalıb. Bu tendensiyanın ilin son iki ayında da davam edəcəyi şübhəsizdir. Bunun nəticəsində Ermənistanda iqtisadi aktivliyin nə qədər aşağı düşəcəyini sonra görəcəyik. Xarici amillərin təsiri nə qədər zəifləsə, artım tempi bir o qədər aşağı düşür. Xüsusən də xarici ticarətin artımı sürətlə yavaşlayır. Əgər ilin əvvəlində Ermənistanda ixrac və idxal ötən ilin səviyyəsini hətta bir neçə dəfə üstələyirdisə, son aylarda artıq belə yüksək artımlar müşahidə olunmur.
Yuxarı Larsda yüklərin daşınması ilə bağlı obyektiv və subyektiv səbəblərdən yaranan problemləri nəzərə alaraq, ən pisini gözləmək lazımdır. Ermənistanın Rusiya ilə siyasi münasibətlərdə gərginliyi getdikcə iqtisadi sahədə, xüsusən də xarici ticarətdə nəzərə çarpır. Bu arada xarici ticarətdə ötən il və bu il qeydə alınan yüksək artımın nədən qaynaqlandığı məlumdur. Ermənistandan Rusiyaya təkrar ixrac bu artım üçün əsas təkan olub.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
