ABŞ-nin dünyada hegemon mövqeyini itirməsi ilə bağlı arqumentlər hər gün daha çox müzakirələrə səbəb olur. Soyuq Müharibədən sonrakı birqütblü dünya nizamının sona çatması və yeni çoxqütblü nizamın başlanması ilə bağlı fikirlər irəli sürülür.
Son on ildə geosiyasi mənzərə ABŞ-nin ayaqları altından üzülüb. Soyuq Müharibədən sonra ABŞ-nin dünyanın şəksiz hegemonu olduğu birqütblü dövr başa çatdı. Otuz ildən sonra dolların qlobal valyuta ehtiyatlarında payı getdikcə azalır, ABŞ-nin ənənəvi müttəfiqləri Vaşinqtonun düşmənləri ilə ticarət müqavilələri bağlayarkən və yüksələn “Qlobal Cənub” ticarət, inkişaf və təhlükəsizlik üçün yeni qaydalar axtararkən, o keçmiş dövr indi uzaq bir xatirədir.
Əlbəttə, ABŞ-nin ikipartiyalı siyasi quruluşu Əfqanıstanda qazanılmaz müharibə, İraqda sonsuz müharibə başlatmaq və ABŞ-nin milli borcunu 2000-ci ildən bəri 520 faiz artıran və 2008-ci il maliyyə böhranı ilə yekunlaşan məsuliyyətsiz fiskal siyasətlər həyata keçirmək kimi ehtiyatsız addımlarla birqütblü dövrün dağılmasına kömək edib. ABŞ-nin Avropadakı müttəfiqləri ilə birlikdə Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinin qarşısını intensiv şəkildə almağa çalışdığı bu günlərdə Səudiyyə Ərəbistanı, Cənubi Afrika, Türkiyə və Misir kimi orta olçülü güclərin birgə ABŞ-yə qarşı çiyinlərini çəkməsi təəccüblü deyil.
Bu arada, ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi sanksiyalar rejiminə baxmayaraq, Hindistan və Çin kimi ölkələr Rusiya ilə iş görməkdə davam edir və Moskvanı qınamaqdan çəkinirlər. Təəssüflər olsun, gözlənilməz bir şəkildə olmasa da, Qlobal Cənubun bir çox ölkələri hesab edir ki, Vaşinqton bu yaxınlarda analoji hərbi avantürizmlə məşğul olduğu bir vaxtda ABŞ-nin Rusiyanı ehtiyatsız işğala başlamasına görə tənqid etməsi ikiüzlülüyün zirvəsidir.
Dövlət Departamentinin və Milli Təhlükəsizlik Şurasının keçmiş əməkdaşı Fiona Hill may ayında etdiyi çıxışında xəbərdarlıq edib ki, Rusiya və Çin kimi qlobal güclər öz təsir dairələrini qorumaq istəyən yeganə ölkələr deyil: “Ənənəvi olaraq “orta güclər” və ya “qeyri-sabit dövlətlər” hesab edilən digər ölkələr – dünyanın “geridə qalan” dövlətləri – ABŞ-ni alçaltmaq və qlobal məsələlərdə daha böyük təsir əldə etmək istəyirlər. Onlar nəyin öz maraqlarına uyğun olduğunu söyləməyi deyil, özləri qərar verməyi istəyirlər. Bir sözlə, biz 2023-cü ildə ABŞ-nin hegemonluğuna “yox” cavabını eşidirik və hegemonsuz bir dünya üçün fərqli bir iştaha görürük”.
Acı həqiqətlər
Bu paradiqma çərçivəsində ABŞ bəzi ağrılı həqiqətləri həzm etməlidir. Birincisi, Vaşinqton bütün müdaxilələrini və ya münaqişələrdə iştirakını “qaydalara əsaslanan nizamı” müdafiə etmək kimi təsvir etməyə davam edə bilməz. Məsələn, Tramp administrasiyası İsrailin Colan təpələrini ilhaqını tanıyaraq beynəlxalq hüququ pozdu və BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən təsdiqlənmiş İran nüvə sazişindən birtərəfli qaydada çıxdı.
Obama administrasiyası Liviya və Suriyaya müdaxilə etdi, Corc Buş isə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının dəstəyi olmadan İraqı işğal etdi. Bir çox ölkələr üçün Birləşmiş Ştatlar hansı konfliktlərin “qaydalara əsaslanan nizamı” pozduğunu və hansının pozmadığını özü üçün müəyyən etməyə davam edərkən, “sənin üçün qayda var, amma mənim üçün yoxdur” düşüncəsini qəbul edib.
Vaşinqton etiraf etməlidir ki, dostları və müttəfiqlərinin maraqları dünya səhnəsində ABŞ-nin maraqları ilə üst-üstə düşməsə, çox vaxt öz yolları ilə gedəcəklər. Səudiyyə Ərəbistanı və İran on ildir davam edən incikliklərini Çinin vasitəçiliyi ilə aradan qaldırdılar. Fars körfəzindəki bir çox ərəb ölkələri Vaşinqtonun təhlükəsizlik zəmanətinə arxalanaraq, ABŞ-yə biganə görünərək aktiv şəkildə Rusiya neftinin ticarətini həyata keçirir. ABŞ-nin “Hind-Sakit okean” regionunda Çini tarazlaşdırmaq üçün güvəndiyi Hindistan müharibə başlayandan bəri Moskvadan enerji və silah alışını artırır. Braziliya, Argentina, Cənubi Afrika və digər BRICS ölkələri aktiv olaraq bir-biri ilə ABŞ dollarında ifadə olunmayan valyutalarda ticarət etməyə çalışırlar.
Həqiqətən də, Vaşinqtonun “qaydalarını” pozmaq üçün stimullar ABŞ dövlətçiliyinin əsas prinsipi olan ekstraterritorial sanksiyaların geniş tətbiqi ilə həmişəkindən daha böyükdür. Qlobal neft ehtiyatlarının 40 faizinin ABŞ-nin sanksiyaları altında olması neft istehsalçıları və alıcılarının dollardan kənar neft satışına keçməsi üçün böyük təzyiq yaradır. 2001-ci ildə dollar qlobal valyuta ehtiyatlarının 73 faizini təşkil edirdi. Bu il bu nisbət 15 faiz azalaraq 58 faizə düşüb.
Problemlər təkcə de-dollarizasiya ilə bağlı deyil. Vaşinqtonda Tayvanın potensial Çin hücumuna qarşı müdafiəsi ilə bağlı ABŞ-nin “strateji qeyri-müəyyənliyinə” son qoymaq çağırışları artdıqca, ABŞ-nin öz ikitərəfli razılaşmalarına və geosiyasi sabitliyə sadiqliyi araşdırılır. Nümayəndələr Palatasının ozamankı spikeri Nensi Pelosinin ötən yay ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə (HHQ) məxsus təyyarə ilə Tayvana səfəri Çini Cənubi Çin dənizində aqressiv dəniz manevrləri etməyə təşviq etdi. O, həmçinin Birləşmiş Ştatların 50 illik Şanxay Bəyannaməsinə və 1972-ci ildən bəri ABŞ-Çin münasibətlərinin əsasını təşkil edən “Vahid Çin siyasəti”nə sadiqliyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb.
Bu təxribatlar Çindən iqtisadi mənada “ayrılmaq” çağırışları ilə birləşdi. Pekin Vaşinqtonun ən böyük ticarət tərəfdaşıdır və hər iki tərəf son beş onillikdə Çinlə əlaqələri böyük ölçüdə inkişaf etdirib və bu, Pekinin BMT Təhlükəsizlik Şurasına daimi üzvlüyünə, eləcə də Ümumdünya Ticarət Təşkilatına qəbul olunmasına gətirib çıxarıb.
Dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında sıfır məbləğli hərbi rəqabət lehinə bir “ayrılma”, ABŞ siyasətində dəyişiklik həm ABŞ, həm də Çin üçün ciddi nəticələrə səbəb olacaq. Dünyanın qalan hissəsi üçün Yer kürəsinin fərqli ticarət və texnologiya standartlarına malik rəqib bloklara bölünməsi və potensial olaraq hərbi münaqişəyə səbəb ola biləcək qızğın rəqabətə girməkdən qaçılması lazım olan bir nəticədir.
Vaşinqtonda bəziləri, dünyanın böyük bir hissəsi Rusiya-Ukrayna müharibəsinin uzağında durmağı seçərkən, iqtisadiyyatlarını sabit bir şəkildə de-dollarizasiya edərkən və ABŞ-ni və ya BMT kimi yaradılmasına kömək etdiyi qurumları artıq qanuni qaydaların mənbəyi olaraq görməzkən belə, ABŞ-nin həmişəki kimi ticari iş aparmağa davam etməsini istəyə bilər. Lakin bu, Vaşinqton və dünya ictimaiyyəti üçün fəlakətli nəticələri olan əbəs bir hərəkətdir.
İqlim dəyişikliyi, Ukraynadakı müharibə və Süni Zəka (SZ) kimi yeni texnologiyalar qlobal təhlükələr yaradır. Lakin ABŞ hələ də qlobal liderdir. Birləşmiş Ştatlar mövcud və yeni qurumlarla razılaşmalar vasitəsilə həqiqi çoxtərəfli yükün bölüşdürülməsini müdafiə etməlidir. Birləşmiş Ştatlar dünya nizamına uyğun gördüyü kimi “polis nəzarətini” dayandıra və bəşəriyyətin ən ağrılı problemlərini həll etmək üçün ölkələri bir araya gətirməkdə mühüm iştirakçı ola bilər.
“Qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam” geri dönməz sərbəst enişdədir. Bu reallığı dərk etmək və yeni, daha əhatəli və yaradıcı siyasi və iqtisadi nizama rəhbərlik etmək Birləşmiş Ştatların qəbul etmək üçün yaxşı mövqedə olduğu bir vəzifədir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
