Başqa bir prinsipial sual ortaya çıxır: Fransa, Almaniya və Avropa İttifaqı hər hansı razılaşma və sənədin mümkünlüyü kifayət qədər çətin olsa belə, Qranada görüşündə niyə konstruktiv mövqe nümayiş etdirərək Azərbaycanın Türkiyə ilə bağlı şərtlərini təmin etməyi bacarmadılar? Əgər onlar bu mövcudluğu təmin edə bilməyiblərsə, o zaman "dönüş sənədi"nin mümkünlüyündən necə danışmaq olar? Hətta görüşün konkret perspektivi olmadıqda belə, nəzəri olaraq, bənzər bir fürsət hər zaman ola bilər. Məsələ bu ehtimalın praktiki mexanizmlərlə nə qədər güclü olub-olmamasıdır. Buna əsasən, Avropa İttifaqının, onun aparıcı dövlətlərinin Ermənistan-Azərbaycan və regional sülh istiqamətində ən azı bəyannamə səviyyəsində göstərdiyi səylərin nə dərəcədə güclü olması sual doğurur.
Bəs Qranadada nə baş verdi və görüş necə nəticələndi?
Avropa Siyasi Birliyinin təşəbbüsü üçüncü assambleyası çərçivəsində planlaşdırılan beştərəfli görüş əvəzinə dördtərəfli (Paşinyan, Mişel, Makron, Şolts) görüş keçirildi. Bu barədə birgə bəyanat da qəbul edildi. Bəyanatla bağlı Ermənistanda müxtəlif fikirlər var. Hökumət və onun tərəfdarları diplomatik uğurdan danışır, hökumətin əleyhdarları isə dördtərəfli görüşün nəticəsi olaraq qəbul edilən bəyanatın Ermənistanın diplomatik uğursuzluğu olduğunu qeyd edirlər. Bəs əslində İlham Əliyevin yoxluğunda Qranadada nə baş verdi? Həmin görüşün mənası nədir? Bu, təşkilatçıların üzünü xilas etmək, yoxsa Ermənistanı nəyəsə inandırmaq cəhdi idi?
Buna uyğun olaraq, Ermənistanın baş naziri formatında vasitəçilərlə dördtərəfli görüşün təşkilinə nə ehtiyac var? Buna görə, ya görüş daha çox formal, təntənəli xarakter daşıyır, ya da Avropa liderləri hələ də bəzi məsələlərdə və ya yanaşmalarda Ermənistanı razı salmaq zərurətini görürlər. Təsadüfi deyil ki, Avropa komissarı Ursula von der Leyen Qranadaya gəldikdən sonra Ermənistana 25 milyon avro yardım edəcəyini açıqlayıb. Bəs Avropa liderləri Ermənistanı nəyə inandırmağa çalışa bilər və bu, İlham Əliyevin haqlı imtinası ilə, yoxsa Qranada görüşündən bir həftə əvvəl Ermənistan Təhlükəsizlik Şurası katibinin İrana səfəri ilə bağlıdır?
Təbii ki, oktyabrda Brüsseldə Paşinyan, Mişel, İlham Əliyev üçtərəfli assambleyası keçirilsə, bütün bu sualların dəqiq cavabı məlum olacaq. Qranadakı görüşdən sonra Mişelin moderatorluğu ilə oktyabrda Brüsseldə üçtərəfli görüşün keçirilməsi barədə təklifin olduğu bildirilib. Bundan başqa, Qranadadan imtina edən Azərbaycan tərəfi Brüsseldə üçtərəfli görüş ideyasını qəbul etdiyini açıqlayıb. Şübhə yoxdur ki, Brüsseldə üçtərəfli görüş ideyası Mişel tərəfindən səsləndirilir və ya irəli sürülür. Habelə Mişel Qranadada jurnalistlərlə söhbətində bildirib ki, İlham Əliyevlə telefon danışığı olub və o, "Açıq şəkildə Ermənistana qarşı ərazi ambisiyalarının və istəklərinin olmadığını bildirib".
Beləliklə, Qranadada baş verənlər Brüsseldə keçiriləcək yeni görüşün müqəddiməsinə çevrilir və əgər Qranadadan imtina edən Azərbaycan Brüsselə ilkin razılıq verirsə, bu, Qranadaya getməyən Azərbaycanın ən azı ilkin müsbət fikrinin olması deməkdir. Bu da təəccüblü deyil, çünki Qranadanın dördtərəfli bəyannaməsini oxuyanda ən azı bir hissə diqqətdən qaça bilməz. Məsələn, Ermənistanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə dəstəyin olması alqışlanır, yolların açılması məsələsində də bu prinsipdən danışırlar, Qarabağdan könüllü çıxanlara da dəstək görünür. Amma buna paralel olaraq, Azərbaycanın antiterror tədbirlərini pisləyən söz yoxdur, ermənilərin iddialarının əksinə olaraq "etnik təmizləmə" kimi cəfəng ifadələr bir kənara qalsın, yenə rəsmi İrəvanın təbliğ etdiyi "insanların didərgin salınması" kimi heç bir ifadə yoxdur.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
