1949-cu il aprelin 4-də ABŞ, Britaniya, Kanada və Fransa da daxil olmaqla 12 ölkə tərəfindən yaradılan NATO (Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı) ilkin olaraq Sovet İttifaqının Avropada genişlənməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı. Bu siyasəti uğurla həyata keçirən NATO 1991-ci ildə “baş düşmən” Sovet İttifaqının dağılmasına baxmayaraq mövcudluğunu davam etdirdi və üzvlüyünü genişləndirdi. Postsovet dövründə NATO-nun ən mühüm genişlənmə sahəsi Şərqi Avropa ölkələri idi.
Beləliklə, NATO keçmiş sovet coğrafiyasının siyasi və hərbi transformasiyasında mühüm rol oynadı. NATO-nun bu genişlənməsi ən çox Rusiyanı narahat edirdi. Rusiya uzun illər ərzində onun qərb sərhədində yerləşən Ukrayna və Finlandiya kimi ölkələrin NATO qüvvələrini öz ərazisinə çox yaxınlaşdıracağından ehtiyat edərək, NATO-ya üzv olmaq istəyinə şiddətlə qarşı çıxıb. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinin qanuni səbəbi kimi “NATO-nun Rusiya sərhədlərinə doğru genişlənməsini” göstərib. Lakin Rusiyanın Ukrayna addımı buna mane olmadı və NATO alyansını daha da genişlənməyə sövq etdi.
Rusiyanın Krımı qeyri-qanuni ilhaqı və ardınca Ukraynaya hərbi müdaxiləsi transatlantik siyasətçilərinin diqqətini yenidən NATO-nun “şərq cinahı” adlandırılan yerə yönəltdi. Rusiyanın Ukraynaya qarşı ekspansionist siyasi və hərbi fəaliyyəti, şübhəsiz ki, Avropanın müdafiə və təhlükəsizlik siyasətini alt-üst edən təsirə malik idi. Bu vəziyyətdə ən böyük məsuliyyətin NATO-nun üzərinə düşməsi təbii idi. NATO Avropada dövlətlər arasında təhlükəsizlik əlaqələrini koordinasiya edən ən mühüm siyasi və hərbi təşkilatdır.
Rusiyanın Ukraynanı işğal etmək cəhdi ən çox İsveç və Finlandiyanı təşvişə salıb. Bu iki dövlət Rusiyanın getdikcə aqressivləşəcəyindən ehtiyat edərək öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Ukraynada müharibə başlayandan dərhal sonra NATO-ya üzv olmaq üçün müraciət etmişdilər. Finlandiya və İsveç rəsmi bloklara qoşulmamalarına baxmayaraq, onilliklər ərzində NATO-nun ən yaxın tərəfdaşları arasında idi. Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra Finlandiya və İsveçdə NATO-ya üzvlük üçün ictimai dəstək sürətlə artdı. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin “Ukrayna müharibədən əvvəl NATO-nun bir hissəsi olsaydı, müharibə olmazdı” sözləri ictimai rəydə NATO lehinə böyük təsir göstərdi.
Şimal Qütb dairəsi təfərrüatı
Aydındır ki, Finlandiya və İsveçin NATO-ya üzv olması Alyansın Baltik dənizi və Şimal Qütb dairəsindəki zəif mövcudluğunu və bununla da Alyansın şərq cinahını və Şimali Avropada kollektiv müdafiəsini gücləndirəcək. Əslində, İsveç Avropanın ən güclü hərbi sənayesi və hava qüvvələrinə malikdir, Finlandiya isə qabaqcıl kəşfiyyat və kiber imkanlara malikdir. Bundan əlavə, Finlandiyanın üzv olması ilə NATO-nun Rusiya ilə sərhədi xeyli genişlənib. Bu, çox vacib bir detaldır. Çünki indi NATO ilə Rusiya arasında geosiyasi rəqabət daha da güclənəcək.
Diqqətdən kənarda qalmamalı olan digər məqam isə Rusiyanın kommersiya və hərbi infrastruktura külli miqdarda sərmayə qoyduğu Şimal Qütb dairəsi üzərində hakimiyyət mübarizəsidir. Burada balans da iki Skandinaviya dövlətinin üzvlüyü ilə NATO-nun xeyrinə dəyişəcək. Xüsusilə Baltik dənizindəki Fin və İsveç adaları bu istiqamətdə həlledici rol oynayacaq. Məsələn, bu kontekstdə Qotland adası Alyansın yeni qalalarından biri ola bilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, Rusiyadan başqa Şimal Qütb dairəsindəki bütün dövlətlər NATO-nun üzvüdür.
Aydındır ki, İsveç və Finlandiyanın Alyansa daxil olması Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin guya NATO-nun genişlənməsinə mane olmaq üçün əmr etdiyi Ukraynaya müdaxilənin birbaşa nəticəsidir. Putin Finlandiya və İsveçin üzvlük məqsədlərinin “Rusiya üçün birbaşa təhlükə” olmadığını desə də, bunun geosiyasi və siyasi reallıqlar baxımından o qədər də doğru olmadığı aydındır. Rusiya NATO-ya qarşı həm Şərqi Avropada, həm Baltikdə, həm də Şimal Qütb dairəsində böyük güc itirib. Lakin əhəmiyyəti getdikcə artan Şimal Qütb dairəsinə hakim olmaq istəyən Çin də Finlandiya və İsveçin NATO-da iştirakı ilə daha zəif mövqeyə doğru geriləməli olacaq.
Türkiyənin real nailiyyətləri
Əvvəla, məlum olmalıdır ki, Türkiyənin Finlandiya və İsveçə münasibəti öz milli təhlükəsizliyi və milli maraqları kontekstində formalaşıb. Bundan başqa, Türkiyənin dövlət adamları Finlandiya və İsveçin NATO-ya əlavə edəcəyi gücün fərqindədirlər. Yəni Ankara NATO-nun nə üçün Finlandiya və İsveçin Alyansa qoşulmasını istədiyini ətraflı bilir. Daha doğrusu, Türkiyə məsələnin Finlandiya və İsveçin təhlükəsizliyindən kənar miqyasını bildiyi üçün uzun müddət öz təhlükəsizlik problemləri və xarici siyasət məqsədləri çərçivəsində bütün aspektlərdə danışıqlar masasına otura bildi.
Bu səbəbdən də Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan diplomatik mövqeyi ilə Türkiyənin təhlükəsizliyinin və gələcəyinin NATO-nun təhlükəsizliyi və gələcəyindən az əhəmiyyətli olmadığını açıq şəkildə ortaya qoydu. Ona görə də NATO-nun Vilnüsdə keçirilən tarixi toplantısında dünyanın gözü Türkiyədə idi. Türkiyə burada təkcə İsveçin deyil, həm də NATO-nun gələcəyində mühüm rol oynayıb.
Ərdoğanın başçılıq etdiyi Türkiyə nümayəndə heyəti Litvanın paytaxtı Vilnüsdə keçirilən NATO Zirvə toplantısında PKK/PYD terroru, F-16 məsələsi, Türkiyə-Aİ münasibətləri, Türkiyəyə tətbiq edilən silah embarqosu və Türkiyə-Yunanıstan münasibətlərində neytrallıq kimi son illərdə gündəmdə iz qoymuş məsələlərə güzəştsiz yanaşma nümayiş etdirərək ciddi nailiyyətlər əldə etməyi bacarıb. Ankaranın bu mövqeyi və qətiyyəti Türkiyənin beynəlxalq sistemdə danışıq qabiliyyətini göstərmək baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Finlandiya və İsveç hökumətləri 2022-ci il mayın 18-də NATO-ya üzvlük üçün rəsmi müraciət ediblər. O vaxtdan bəri NATO-nun gündəmində bu iki ölkədən çox Türkiyə var. İsveç və Finlandiyanın Türkiyəyə qarşı terror təşkilatlarına verdiyi dəstək, Türkiyə-Avropa İttifaqı münasibətlərində mənfi davranışları və ümumilikdə islamofob cərəyanlara qarşı tolerantlıqları Türkiyənin reaksiyasına səbəb olan mövzular olub. Türkiyə əvvəldən bu məsələlərin də Avropanın müdafiə və təhlükəsizlik siyasəti çərçivəsində həll edilməsi lazım olduğunu müdafiə edirdi. Bu, düzgün yanaşma idi. Əslində, Avropanın təhlükəsizliyi ilə Türkiyənin təhlükəsizliyi arasındakı funksional əlaqəni gözardı etmək o qədər də real vəziyyət deyildi. Bunun təbii uzantısı o idi ki, Türkiyə uzun müddətdir terrorla mübarizədə müttəfiqləri tərəfindən ikili standartlara məruz qalır.
Türkiyənin təkidli tələbi ilə NATO daxilində “Terrorla Mübarizə Xüsusi Koordinatorluğu”nun yaradılması Türkiyə-NATO, Türkiyə-ABŞ və Türkiyə-Aİ münasibətlərində mühüm dönüş nöqtəsidir. Bu addımın məqsədlərindən biri də Türkiyəni hədəf alan və bir çox Qərb ölkələrindən dəstək alan terror təşkilatlarına qarşı institusional mübarizə aparmaqdır. Ona görə də Türkiyənin NATO daxilində “Terrorla Mübarizə Xüsusi Koordinatorluğu” quraraq terrorla mübarizədə əldə etdiyi institusional nailiyyətlər nə gözardı, nə də əhəmiyyətsiz hesab edilməlidir.
Madrid Zirvə Toplantısında başlayıb Vilnüs Zirvə Toplantısında sona çatan prosesi nəzərə alsaq, Türkiyənin ən böyük diplomatik nailiyyətlərindən biri də Avro-Atlantik təhlükəsizliyinə qarşı əsas təhlükə və problemlərə Türkiyəyə qarşı təhdid və problemləri əlavə etmək olub. Hər iki zirvə görüşündə bu mövqe ən yüksək səviyyədə çox yumşaq şəkildə təsdiq olundu. Bu yolla Türkiyə Avropanı və onun ətraf mühitini sabitləşdirməyin əsas oxlarından birinə çevrilib. Şübhəsiz ki, Türkiyənin töhfəsi ilə ortaya çıxan yeni regional təhlükəsizlik anlayışı NATO və müttəfiqlərinə bir çox sahədə, xüsusilə böhranların idarə edilməsi və qarşısının alınmasında əhəmiyyətli əlavə dəyər verəcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
