PUA-lar Ukraynanın Rusiyanın işğalına qarşı müdafiəsinin əsas sütununa çevrilib, Kiyevə qabaqcıl imkanlar və asimmetrik üstünlüklər qazandırıb. Lakin Rusiya da PUA müharibəsini necə aparmağı öyrənib və bu sahədə getdikcə daha yüksək peşəkarlıq nümayiş etdirir. Nəticədə hər iki tərəf üçün hücum əməliyyatlarının son dərəcə bahalı olduğu bir döyüş meydanı formalaşıb. Rusiya artıq müntəzəm olaraq böyük zirehli kolonları irəli atmır. Əvəzində hər iki ordu daimi PUA müşahidəsi və hücumları altında fəaliyyət göstərir.
Düşmən qarşı tərəfdə baş verən əksər hərəkətləri aşkar edə bilir və bir neçə dəqiqə ərzində PUA-lar hədəfə yaxınlaşır. Ukraynanın 80-ci Hava Hücum Briqadasının baş leytenantı İqor İvanov müəlliflərə bir səhvin nə qədər baha başa gələ biləcəyindən danışıb. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ilin oktyabrında yeni çağırılmış əsgərlər Donetsk vilayətinin Vıyakivka yaxınlığındakı sığınacağa lazımi kamuflyaj və hərəkət intizamı olmadan daxil olublar. Bir dəqiqə keçməmiş Rusiya FPV tipli PUA-sı mövqeyə zərbə endirib.
Lakin PUA inqilabı yalnız döyüş üsullarını dəyişdirmir. O, yaralanmış hərbçilərin sonradan necə müalicə olunmasına da təsir göstərir. Əsgərlərin aldığı yaralar, ölüm zonasından təxliyənin çətinliyi və sonrakı müalicə üsulları dəyişir. PUA-ların yaratdığı şikəstedici yaralanmalar, uzanan xilasetmə müddətləri və ölümcül “müharibə bakteriyaları”nın yayılması ilə xarakterizə olunan bu “Ölümcül Üçlük” artıq Ukraynada döyüş meydanı tibbinin əsas xüsusiyyətinə çevrilib və NATO müdafiə planlaşdırıcılarının diqqətini cəlb etməlidir.
Hərbi tibb uzun illərdir “Qızıl Saat” prinsipinə əsaslanır. Bu, əsgər yaralandıqdan sonra sürətli təxliyə və müalicənin həyatla ölüm arasındakı fərqi müəyyən edə biləcəyi kritik dövrdür. Lakin bu gün PUA-larla doymuş döyüş meydanında yaralıya çatmaq daha təhlükəli hala gəlib. Təcili yardım maşınları və hətta tibb işçiləri özləri də asanlıqla hədəfə çevrilə bilər.
Ukraynalı hərbi həkimlər getdikcə daha çox Qırmızı Xaç kimi nişanlardan istifadə etməməyə üstünlük verirlər. Yeraltı Ukrayna hərbi hospitalının baş tibb zabiti “The Economist” nəşrinə bildirib ki, tibbi personal çox vaxt tanıdıcı nişanları çıxarmaq barədə göstəriş alır, çünki bu nişanlar qoruma təmin etmək əvəzinə Rusiya atəşini cəlb edə bilər. Rusiyanın tez-tez istifadə etdiyi taktikalardan biri Ukrayna hərbi nəqliyyat vasitəsini vurmaq və içəridəki şəxsi heyəti yaralamaqdır. Daha sonra PUA-lar ərazidə gözləyir. Ukraynalı tibb işçiləri və ya təxliyə qrupu hadisə yerinə çatdıqda Rusiya ikinci, yəni “ikiqat zərbə” endirir.
Səngərlərdəki əsgərlər üçün bu o deməkdir ki, “Qızıl Saat” artıq “Əbədi Saat”a çevrilib. Yaralılar bəzən saatlarla, hətta günlərlə təxliyə gözləyirlər. Bəzi sahələrdə hərbçilər aylarla ön mövqelərdə qalırlar, çünki nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti həddindən artıq təhlükəlidir. Bu mövqelərə çatmaq və ya onları tərk etmək üçün kilometrlərlə piyada hərəkət etmək lazım gəlir və bütün marşrut boyu PUA müşahidəsi davam edir.
“Qızıl Saat” anlayışı öz əhəmiyyətini itirdikcə uzunmüddətli səhra tibbi yardımı əsas prioritetə çevrilir. Əvvəllər “Azov” bölməsində döyüş tibb işçisi olmuş amerikalı veteran Ben Vaysloqlun sözlərinə görə, hərbi həkimlər artıq yaralıları uzun müddət həyatda saxlamaq üçün qan köçürülməsi, venadaxili mayelər, ağrıkəsicilər, infeksiyaya nəzarət və əvvəllər yalnız daha yüksək səviyyəli tibbi müəssisələrdə tətbiq edilən digər prosedurlardan istifadə etməli olurlar.
Bir hadisədə ayağından yaralanan əsgər təxliyə cəhdlərinin uğursuzluğu səbəbindən beş ay ərzində ön mövqedə qalmağa məcbur olub. Uzun illər ABŞ hərbi tibbinin əsas dayaqlarından biri olmuş hava yolu ilə tibbi təxliyə artıq PUA-larla doymuş mühitdə praktiki olaraq mümkün deyil. Hətta helikopterlər belə sürətlə hədəfə çevrilə bilir.
Ukrayna buna müxtəlif üsullarla uyğunlaşıb. Bunlara mexaniki tibb işçisi kimi istifadə olunan insansız quru platformaları, PUA-larla tibbi ləvazimatların çatdırılması və mobil çeşidləmə məntəqələri kimi istifadə olunan hospital qatarları daxildir. Ben Vaysloql bildirib ki, 2025-ci ilin sonlarından etibarən bəzi Ukrayna bölmələri təxliyə edilə bilməyən yaralılara qan və venadaxili müalicə dəstləri çatdırmaq üçün PUA-lardan istifadə edirdi.
Təxliyə əməliyyatları çox vaxt yaralıları məhv etmək və xilasedici qrupları vurmaq istəyən Rusiya PUA-larının hücumuna məruz qalır. Kostiantinivka yaxınlığında Ukraynanın “Liut” briqadasının yaralılarını təxliyə edən kirpi tikanlarına bənzər improvizə olunmuş zirehlə təchiz edilmiş M113 zirehli transportyoru bir neçə FPV zərbəsindən sağ çıxıb. Ölüm zonası ekipajlı nəqliyyat vasitəsi üçün həddindən artıq təhlükəli olduqda insansız quru platformaları gecə vaxtı daha aşağı görünmə ilə hərəkət edir və beləliklə PUA-lar tərəfindən aşkarlanma ehtimalını azaldaraq yaralıların təxliyəsinə kömək edir.
Lakin komandirlər təxliyə əməliyyatına icazə verməzdən əvvəl uyğun şəraitin yaranmasını gözləməlidirlər. Yaralı daşıyan insansız quru platforması PUA pusqusuna düşərsə, həmin əsgər yolun ortasında Rusiya PUA-larının asan hədəfinə çevrilə bilər. Buna görə də Ukrayna yaralıların təxliyə zamanı FPV hücumlarından qorunma şansını artırmaq üçün zirehli təxliyə kapsullarına sərmayə yatırıb. Ukraynanın 1-ci Əlahiddə Tibbi Batalyonunun son əməliyyatlarından biri bunun əhəmiyyətini göstərib. İnsansız quru platforması yaralı əsgəri ön xətdən 36,5 kilometr uzaqlaşdırdıqdan sonra geri dönərkən iki minaya düşüb. Buna baxmayaraq, zirehli kapsul onu qəlpələrdən qoruyub və təxliyə uğurla başa çatıb.
“Dignitas Ukraine” təşkilatının həmtəsisçisi Lyuba Şipoviç bildirib ki, rabitə problemi də ciddi məhdudiyyət olaraq qalır. Onun sözlərinə görə, gələcəkdə insansız quru platformaları operatorla əlaqə kəsilsə belə marşrutu tamamlaya biləcək səviyyədə daha müstəqil fəaliyyət göstərməlidir.
Gələcək səngər sistemlərində robotlar üçün örtülü marşrutlar və giriş nöqtələri yaradıla bilər ki, insansız quru platformaları yaralıları, sursatı və digər təchizatları PUA-lardan gizli şəkildə daşıya bilsin.
Yaralıları təxliyə etmək mümkün olmadıqda hava PUA-ları tibbi ləvazimatları birbaşa səngərlərə çatdıraraq onların sağ qalmasına kömək edir. Ukrayna həmçinin yaralıların hava yolu ilə daşınması üçün ağır çoxrotorlu PUA-ları sınaqdan keçirir. Lakin PUA-ların yaratdığı ağır yaralanmalar və gecikmiş təxliyə yalnız müalicənin gecikməsinə səbəb olmur. Onlar hərbi həkimlərin qarşılaşdığı yaraların xarakterini də dəyişir.
1-ci Əlahiddə Hücum Alayının baş döyüş tibb işçisi Kirilo Matros bildirib ki, əsgərlərin aldığı yaraların əksəriyyəti partlayış və mina zədələridir. Bəzi sahələrdə FPV tipli PUA-lar və “gəzən sursat”lar bütün itkilərin 90 faizinə qədərinə səbəb olur və döyüş meydanında yaralanma profilini tamamilə dəyişdirir. Ukraynada çalışmış amerikalı travmatoloqlar, o cümlədən istefada olan ABŞ ordusunun polkovniki Hadson Berri və doktor Maykl Samotovka bildiriblər ki, yaralanmaların xarakteri artıq güllə yaralarından və dolayı artilleriya təsirlərindən uzaqlaşaraq əllərə, ayaqlara, üzə və boyuna endirilən dəqiq zərbələrə doğru dəyişir.
Bir çox yaralı eyni zamanda zireh və dəbilqənin altında ağır daxili partlayış travmaları alır. Nəticədə çoxsaylı ətraf amputasiyaları, üz zədələri, yanıq və partlayış travmaları artır. Bu isə Qərb ordularının onilliklər ərzində hazırlaşdığı yaralanma modellərindən xeyli fərqlənir.
Ukraynada “Qızıl Saat” günlərlə uzandıqda turniket sindromu da ciddi problemə çevrilir. Ukraynalı hərbi cərrahlar Konstantin Qumenyuk və Dmitri Beşley bildiriblər ki, təxliyə olunan yaralıların təxminən 40 faizi bu sindromun meyarlarına uyğun gəlir və onların əksəriyyətində amputasiya qaçılmaz olur. Əməliyyatdan sağ çıxanların isə təxminən yarısı sonradan orqan çatışmazlığından həyatını itirə bilər.
Eyni gecikmələr antibiotiklərə davamlı “super müharibə bakteriyaları”nın yayılması üçün də ideal şərait yaradır.
Ukrayna İctimai Səhiyyə Mərkəzinin antimikrob müqavimət və infeksiyaya nəzarət üzrə baş mütəxəssisi doktor Heyli Uren bildirib ki, torpaq və müxtəlif qalıqlarla çirklənmiş partlayış yaraları, gecikmiş təxliyə və erkən təmizləmə imkanlarının məhdudluğu müalicəsi çətin olan infeksiyaların sürətlə yayılmasına səbəb olur. Bəzi yaralılar tam tibbi yardıma çatanda onların yaralarında artıq “Klebsiella”, “Pseudomonas” və “Acinetobacter” kimi bir neçə bakteriya növü mövcud olur. Bu infeksiyaların bəziləri demək olar ki, bütün antibiotiklərə qarşı davamlıdır və bu vəziyyət döyüş meydanı tibbini Ukrayna və NATO üçün daha geniş biotəhlükəsizlik probleminə çevirir.
Lakin NATO doktrinası hələ də yaralıların cərraha çatmazdan əvvəl uzun müddət PUA müşahidəsi altında qala bildiyi müasir döyüş meydanına uyğunlaşmayıb. İraq və Əfqanıstanda Qərb hərbi tibbinin əsasını təşkil edən helikopterlə tibbi təxliyə modeli getdikcə daha həssas vəziyyətə düşür. Ukrayna göstərib ki, hətta helikopterlər də ucuz FPV tipli PUA-ları tərəfindən izlənib məhv edilə bilər. Bu isə sürətli hava təxliyəsini Qərb planlaşdırıcılarının düşündüyündən daha riskli və etibarsız edir.
Əslində Ukrayna uzaq bir laboratoriya deyil. O, Əfqanıstan müharibəsindən etibarən Qərb hərbi tibbinin əsaslandığı bütün fərziyyələrin real vaxt rejimində sınaqdan keçirildiyi məkandır. ABŞ ordusunun keçmiş “Reaper” PUA operatoru Sem Naxins müəlliflərə bildirib: “İrana qarşı böyük itkilər vermədən quru qoşunları yeritmək istəyiriksə, FPV tipli PUA sahəsində üstünlük qazanmalıyıq”.
Lakin uyğunlaşma prosesinin ləng getməsi göstərir ki, gələcək müharibələr Qərb doktrinasının uyğunlaşa biləcəyindən daha sürətli itkilərə səbəb olacaq.
Nəticələr artıq görünür və dərslər aydındır. Yaralılar ön xətdəki hərbi həkimlərdən arxa cəbhədəki ixtisaslaşmış hospitala qədər uzanan tibbi sistemdən keçərkən “Ölümcül Üçlük” uzunmüddətli fəsadlar yaradır: amputasiyalar, turniket sindromu, antibiotiklərə davamlı infeksiyalar, sepsis səbəbindən ölümlər və onilliklərlə davam edə biləcək reabilitasiya ehtiyacları.
Tibbi xidmət metodları, infeksiyaya nəzarət və antibiotiklərin düzgün istifadəsi bu zəncirin hər bir mərhələsində yenidən uyğunlaşdırılmalıdır. Bunun təsirləri yalnız hərbi tibblə məhdudlaşmır. Mülki səhiyyə hazırlığı və qlobal biotəhlükəsizlik də bundan təsirlənir. Çünki “müharibə bakteriyaları” sərhəd tanımır. Hazırlıq üçün lazım olan biliklər mövcuddur. Lakin uyğun doktrina hələ formalaşmayıb.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
