Hörmüz boğazı və qlobal ticarətin kövrəkliyi

Böhranın mərkəzində Hörmüz boğazı yerləşir. İran ilə Oman arasında uzanan bu dar dəniz keçidi qlobal enerji ticarətinin ən mühüm boğazlarından biridir. Hörmüz vasitəsilə yalnız xam neft deyil, eyni zamanda mayeləşdirilmiş təbii qaz, emal olunmuş məhsullar, gübrələr və gübrə istehsalında istifadə edilən komponentlər də daşınır. Buna görə də boğazda yaranan hər hansı problem neft qiymətlərində müvəqqəti dalğalanmalardan qat-qat geniş nəticələr doğurur.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ticarət və İnkişaf Konfransının qiymətləndirmələrinə görə, Hörmüz boğazı dəniz yolu ilə daşınan qlobal neft ticarətinin təxminən dörddəbirini, eləcə də əhəmiyyətli həcmdə mayeləşdirilmiş təbii qaz və gübrə ticarətini daşıyır. Buna görə də burada yaranan risk istehsal zəncirinin enerji, kənd təsərrüfatı, sənaye və logistika halqalarına eyni vaxtda təsir göstərir.

Qarşıdurmanın ən görünən təsiri enerji qiymətləri üzərindən özünü göstərib. Dünya Bankı 2026-cı il üçün orta enerji qiymətləri üzrə proqnozlarını nəzərəçarpacaq artımla yeniləyib və “Brent” markalı neftin illik orta qiyməti ilə bağlı gözləntilərini yüksəldib. Bu vəziyyət enerji idxal edən iqtisadiyyatlar üçün cari hesab kəsiri, inflyasiya və istehsal xərcləri üzərində təzyiq, enerji ixrac edən alternativ istehsalçılar üçün isə müvəqqəti gəlir artımı deməkdir.

Lakin qlobal ticarət baxımından əsas problem qiymət artımının özü deyil, qiymətlərin hansı səviyyədə sabitləşəcəyinin proqnozlaşdırıla bilməməsidir. Şirkətlər enerji xərclərini hesablaya bilmədikdə investisiya, istehsal və daşınma qərarlarını təxirə salırlar ki, bu da ticarət həcminin azalmasına səbəb olur.

Bu proses “qeyri-müəyyənlik xərcini” qlobal ticarətin mərkəzi anlayışlarından birinə çevirib. Hörmüz boğazı tam bağlanmasa belə, keçid təhlükəsizliyi ilə bağlı şübhələr daşınma xərclərini artırır. Gəmilərin gözləməsi, marşrut dəyişməsi, daha yüksək təhlükəsizlik tədbirləri görməsi və ya müharibə riski sığortası əldə etməsi ticarətin görünməyən xərclərini böyüdür.

Dəniz daşımalarında müharibə riski sığortasının yenidən qiymətləndirilməsi faktiki embarqo qədər güclü təsir yaradır. Xərclərin artması daşımaların təxirə salınmasına, kommersiya əməliyyatlarının ləğv edilməsinə və riskli marşrutlardan istifadənin azalmasına səbəb olur. Bu nəticələr qarşıdurmanı neft tankerlərinə yönəlmiş təhlükədən əlavə, qlobal logistika etimadını sarsıdan şoka çevirir.

Enerji şokunun təsirləri

Enerji bazarlarındakı gərginlik ərzaq və kənd təsərrüfatı bazarlarına da dolayı, lakin güclü şəkildə təsir göstərir. Təbii qaz və enerji xərcləri xüsusilə azot əsaslı gübrələrin istehsalında əsas amillərdən biridir. Dünya Bankı 2026-cı ildə gübrə qiymətlərində əhəmiyyətli artımlar gözləyir və karbamid qiymətlərinin yüksəlməsinin kənd təsərrüfatı istehsalı xərclərinə ciddi təzyiq yaradacağını bildirir.

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı da enerji və gübrə xərclərindəki artımın ərzaq qiymətlərinə yüksəldici təsir göstərdiyini vurğulayır. Bu problem böhranın sosial ölçüsünün ən həssas nöqtəsini təşkil edir. Çünki enerji qiymətlərinin artması sənaye xərclərini yüksəldərkən, gübrə qiymətlərinin bahalaşması ərzaq təchizatını və kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını təhdid edir.

Beləliklə, Hörmüz mərkəzli təhlükəsizlik problemi qısa müddətdə ərzaq inflyasiyasına və nəticə etibarilə ərzaq təhlükəsizliyi probleminə çevrilə bilər.

Qarşıdurmanın digər təsiri təchizat zəncirlərinin təşkilati modelində müşahidə olunur. Qlobal pandemiya və Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra artıq müzakirə edilməyə başlanmış “tam vaxtında istehsal” modeli Hörmüz riski ilə daha da kövrək vəziyyətə düşüb. Şirkətlər aşağı ehtiyatlarla işləmə strategiyasının xərc üstünlüyünü qorumaqla böhran dövrlərində təchizatın kəsilməsi riski arasında yenidən seçim etməli olurlar.

Bu baxımdan “tam vaxtında” istehsaldan “risklərə qarşı ehtiyatlı” istehsala keçid sürətlənə bilər. Lakin bu keçid daha çox anbar xərci, daha yüksək dövriyyə kapitalı tələbi və daha bahalı təchizat deməkdir. Nəticədə qlobal ticarətin vahid xərcinin daimi olaraq yüksəlməsi ehtimalı yaranır.

Makroiqtisadi səviyyədə isə bu qarşıdurma xüsusilə inflyasiya və iqtisadi artım üzərində təsir göstərir. Enerji, fraxt və sığorta xərcləri idxal qiymətlərini artırdıqda mərkəzi bankların inflyasiya ilə mübarizə imkanları məhdudlaşır.

Xüsusilə enerji idxalçısı olan inkişaf etməkdə olan ölkələrdə valyuta məzənnəsinə təzyiqin, xarici maliyyələşmə xərclərinin və cari hesab kəsirinin eyni vaxtda artması riski mövcuddur. Dünya Bankının qlobal artım proqnozlarını aşağı salması göstərir ki, qarşıdurma yalnız regional risk hesab edilmir, həm də qlobal iqtisadi artım perspektivlərini zəiflədir.

Bu vəziyyət borcluluq səviyyəsi yüksək olan və xarici maliyyələşmədən asılı iqtisadiyyatlar üçün daha kövrək iqtisadi mühit yaradır. İnkişaf etməkdə olan ölkələr bu prosesdən daha çox mənfi təsirlənir. Afrika və Cənubi Asiyadakı enerji və ərzaq idxalçısı ölkələr həm yüksək enerji xərcləri, həm də gübrə qiymətləri səbəbindən ikitərəfli təzyiq altındadır.

Bu ölkələrdə dövlət büdcələrinin yükü, subsidiya xərcləri və xarici borc xidmətinin dəyəri artarkən, ev təsərrüfatlarının ərzaq və enerji xərclərinə ayırdığı pay da yüksəlir. Beləliklə, geosiyasi qarşıdurmanın ticarətə təsirləri sosial rifah və yoxsulluq problemləri ilə sıx şəkildə əlaqələnir.

Türkiyənin mövqeyi və yeni geoiqtisadi tarazlıqlar

Türkiyə baxımından böhranın əsas təsiri enerji idxalı hesabı, inflyasiya və logistika xərcləri üzərindən hiss olunacaq. Neft və təbii qaz qiymətlərinin artması cari tarazlıq üzərində təzyiq yaradır, yanacaq və istehsal xərcləri vasitəsilə inflyasiyanı artırır. Bundan əlavə, fraxt və sığorta xərclərinin yüksəlməsi ixracatçıların rəqabət qabiliyyətini zəiflədir. Türkiyənin Yaxın Şərq bazarları ilə ticarət əlaqələri regional tələbin azalması və ödəniş riskləri səbəbindən dolayı şəkildə təsirlənir.

Regional ticarətin Türkiyə iqtisadiyyatı üçün müsbət tərəfləri də diqqət çəkir. Təchizat təhlükəsizliyi baxımından alternativ marşrut üzərində yerləşən Türkiyə İraq neftinin daşınması və Səudiyyə Ərəbistanı ilə başda dəmir yolu olmaqla logistika şəbəkələrinin qurulması üçün mühüm üstünlüyə malikdir. Region ölkələrinin Fars körfəzindən kənar ticarət yolları axtarışında Türkiyə mühüm strateji tərəfdaşa çevrilib.

İran-ABŞ sülh danışıqlarında əldə olunan müsbət irəliləyişlər tərəfləri indiyədək ümumi çərçivə sazişinə ən yaxın nöqtəyə gətirib. Lakin hər iki tərəfdən gələn müsbət mesajlara baxmayaraq, razılaşma hələ yekunlaşmayıb və rəsmi şəkildə imzalanmayıb. Planlaşdırılan sazişin çoxşaxəli xarakteri tərəflərin ortaq mövqedə razılaşmasını çətinləşdirir.

Bu qarşıdurma razılaşma ilə sona çatmış kimi görünsə də, regional və qlobal münasibətlərdə uzunmüddətli nəticələr yaradacaq. Bu baxımdan Körfəz ölkələri enerji və mal ixracı üçün yeni strategiyalar hazırlamaq məcburiyyətində qalacaqlar. İranın Hörmüz boğazını istədiyi vaxt bağlaya biləcəyini nümayiş etdirməsi region ölkələri üçün ciddi təhdid hesab olunur. Bundan əlavə, ötən ay ABŞ-nin neft ixracında birinci yerə yüksəlməsi də yeni dövrün başlanmasının göstəricisidir.

Neft qiymətlərindəki dalğalanmalar və neft təchizatı tarazlığı artıq ABŞ mərkəzli oxa doğru yönəlir. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin OPEK-dən ayrılması da neft ticarəti və siyasi münasibətlər baxımından orta və uzunmüddətli perspektivdə yeni tarazlıqlar formalaşdıracaq. Nəticə etibarilə ABŞ/İsrail-İran qarşıdurması göstərib ki, qlobal ticarət yalnız istehsal gücündən deyil, təhlükəsiz nəqliyyat marşrutlarından, sığorta sistemlərindən, enerji təchizatından və siyasi proqnozlaşdırıla bilmə imkanlarından da asılıdır.

Hörmüz boğazındakı qarşıdurma aradan qalxsa belə, şirkətlər və dövlətlər bu böhrandan sonra təchizat zəncirlərini daha çox təhlükəsizlik yönümlü şəkildə yenidən qurmağa meylli olacaqlar. Bu səbəbdən geosiyasi qeyri-sabitlik artıq müvəqqəti xarici şok deyil, qlobal ticarətin xərclərini, marşrutlarını və strateji prioritetlərini yenidən müəyyən edən daimi amilə çevrilir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az