Yaxın Şərqdə yeni ilin başlanğıcı bir neçə uzun müddət səngimədən davam edən münaqişənin alovlanması ilə müşayiət olunub. Bunlara Yəmən və Suriyadakı qarşıdurmalar, eləcə də İranda baş verən daxili etirazlar daxildir. Bundan əlavə, İsrail ilə HƏMAS arasında Qəzzada, eləcə də İsrail ilə “Hizbullah” arasında Livanda həllini tapmamış münaqişələr regionu gərginlik içərisində saxlayır. Daha uzaq bölgələrdə isə Sudan və Liviyada vətəndaş müharibələri davam edir.
Region üzərində kölgə salan əsas sual ondan ibarətdir ki, əksəriyyəti ABŞ ilə müttəfiq olan dövlətlərdən ibarət koalisiya bu davam edən münaqişələrin qarşısını ala biləcəkmi? Bu aşağı intensivlikli qarşıdurmaların bir çoxu İranın regiondakı gücünün zəifləməsi fonunda yaranıb, çünki digər ölkələr və qruplar meydana çıxan boşluğu doldurmağa çalışırlar.
Regiondakı aşağı səviyyəli münaqişələrin əksəriyyəti dərin tarixi köklərə malikdir və onilliklər boyu davam edən parçalanmalara səbəb olub. Məsələn, Yəmən İranın dəstəklədiyi husilər və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi rəqib qruplar arasında bölünüb. Bu vəziyyət 2025-ci ilin dekabr ayının sonlarında üçtərəfli münaqişənin alovlanmasına gətirib çıxardı. Belə ki, BƏƏ-nin dəstəklədiyi Cənub Keçid Şurası Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi Prezident Rəhbərlik Şurası ilə toqquşdu. Hazırda beynəlxalq səviyyədə tanınan Yəmən hökumətini təmsil edən Prezident Rəhbərlik Şurasının üstünlük qazandığı və BƏƏ-nin Cənub Keçid Şurasına verdiyi dəstəyi azaltdığı görünür.
Yəməndə vuruşan tərəflərdən heç biri bütün ölkəni ələ keçirib idarə etmək imkanına malik deyil. Bununla belə, Cənub Keçid Şurasının uğursuzluqları Prezident Rəhbərlik Şurasının Yəmənin geniş ərazilərində hakimiyyətini möhkəmləndirməsinə şərait yarada bilər. Digər tərəfdən, əgər bu iki qüvvə arasında toqquşmalar davam edərsə, bu, əks halda husilərin Yəmənin dağlıq şimal bölgələrindəki sıx nəzarətini zəiflədə biləcək iki gücü sarsıdacaq. Husilər son on il ərzində region üçün nə qədər təhlükəli olduqlarını Qırmızı dənizdən keçən gəmilərə hücum etməklə, eləcə də Səudiyyə Ərəbistanı və İsrailə zərbələr endirməklə sübut ediblər. 2025-ci ildə İsraillə toqquşmalardan sonra İranın nisbətən zəifləməsi Tehranın Yəməndəki tərəfdaşlarını dəstəkləmək imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
İran 2025-ci ilin dekabrından etibarən daxili etirazlarla üzləşir. İran rejimi keçmişdə də etirazlarla qarşılaşıb və adətən onları bir neçə həftə davam etməsinə imkan verib, daha sonra sərt tədbirlərə əl atıb. Bu dəfə Tehranın əsas çətinliyi ondadır ki, rejim əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha zəifdir: ölkə daxilində ciddi iqtisadi problemlər var və xaricdə güc nümayiş etdirmək imkanları azalıb. Bu səbəbdən bir çox müxalif qrup özünü daha az çəkindirici amillərlə üz-üzə hiss edir. Məsələn, kürd müxalif qrupları İranda rejimə təzyiq göstərmək üçün yeni imkanlar görürlər. Eyni zamanda, İranda sürgündə olan vəliəhd şahzadə Rza Pəhləvi də davam edən etirazlara təsir göstərməyə çalışır.
Səngimədən davam edən üçüncü münaqişə isə Suriyadadır. Suriyanın keçid hökuməti ilə kürd qüvvələri arasında Hələbin iki kürd məhəlləsində baş verən toqquşmalar vəziyyətin nəzarətdən çıxması təhlükəsi yaradır. Bu proses İŞİD-lə döyüşmüş və ABŞ tərəfindən dəstəklənən, Suriyanın şərqində fəaliyyət göstərən YPG-ni də qarşıdurmaya cəlb edə bilər. Bu həftə Hələbdə Suriya ordusu ilə YPG arasında baş verən toqquşmalar nəticəsində 22 nəfər həlak olub. Eyni zamanda, ABŞ İsrail və Suriya arasında anlaşma mexanizmi yaratmağa yönəlmiş danışıqları dəstəkləyir.
Əgər İsrail-Suriya danışıqları irəliləməyə davam edərsə, 2025-ci ildə üzə çıxan gərginliklər azala bilər. Qüds bəyan edib ki, Suriyanın cənubundakı druz azlığını dəstəkləmək niyyətindədir. Bundan əlavə, İsrail Suriyanın cənubuna hava zərbələri endirib və 2024-cü ilin dekabrında Əsəd rejiminin süqutundan sonra sərhəd boyunca bufer zonaya nəzarəti ələ alıb. Bu baxımdan, 2026-cı il İsrail və Suriyanın daha yaxşı anlaşmaya doğru irəliləyib-irəliləməyəcəyini göstərə bilər. Bu, böyük ehtimalla münasibətlərin normallaşması demək olmayacaq, lakin toqquşmaların və gərginliyin azalmasına gətirib çıxara bilər.
İsrail eyni zamanda Qəzza və Livanda mümkün yeni münaqişə riski ilə üz-üzədir. Qəzzada İsrail və HƏMAS oktyabr ayında kövrək atəşkəs barədə razılığa gəlib. Ağ Ev Qəzzada HƏMAS-ın tərksilah edilməsini və bərpa prosesini təmin edəcək yeni idarəetmə mexanizminin yaradılması istiqamətində irəliləyiş görmək istəyir. Lakin hələ çox iş görülməlidir, çünki HƏMAS silahı yerə qoymaqdan imtina edir və bir israilli girovun cəsədini hələ də saxlayır. Bundan əlavə, yeni idarəetmə mexanizmi beynəlxalq sabitləşdirmə qüvvəsinin yerləşdirilməsini tələb edir. Region ölkələri bu qüvvənin formalaşdırılmasında fəal iştirak etmədikcə, Qəzza qeyri-müəyyən vəziyyətdə qalacaq.
Liviyanın cənubu deyil, Livanın cənubu da qeyri-müəyyənlik içərisindədir. 2024-cü ilin noyabrında İsrail ilə “Hizbullah” arasında döyüşlərin dayandırılmasından sonra təşkilatın silahsızlaşdırılıb-silahsızlaşdırılmayacağı ilə bağlı suallar açıq qalır. Beyrut “Hizbullah”ın tərksilah edilməsini istəsə də, bunun necə həyata keçiriləcəyi ilə bağlı aydın yol xəritəsi yoxdur. Bu isə İsrailin Livanda “Hizbullah”a qarşı hava zərbələrini davam etdirməsinə səbəb olur. İsrail iddia edir ki, bu qrup atəşkəsin şərtlərini pozur. Əgər “Hizbullah”ın silahsızlaşdırılması istiqamətində real addımlar atılmazsa, bu zərbələr genişlənə bilər.
Yaxın Şərqdəki aşağı səviyyəli münaqişələrin hamısı ortaq mövzularla bir-birinə bağlıdır. Onların hamısı dövlətlərin zəifləməsi və ya dağılmasından sonra yaranan güc boşluğunun nəticəsidir. Eyni zamanda, bu münaqişələr İranın regiondakı təsirinin azalması və digər güclərin bu boşluğu doldurmaq cəhdləri ilə də əlaqəlidir. Məsələn, Əsəd rejiminin süqutu Dəməşqdə yeni hökumətin formalaşmasına səbəb olub. Bu hökumət hakimiyyətini möhkəmləndirməyə çalışır və İsrail, YPG və druzlarla gərginlik yaşayır. Yəməndə isə iki Körfəz ölkəsinin on illərdir davam edən siyasətlərində getdikcə daha çox fikir ayrılığı müşahidə olunur. Həm Səudiyyə Ərəbistanı, həm də Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ABŞ-nin müttəfiqləridir. Eyni vəziyyət Suriyada da müşahidə olunur: Dəməşqdəki yeni hökumət, İsrail və YPG ABŞ ilə sıx tərəfdaşlıq edən aktorlardır.
Bu aşağı səviyyəli münaqişələr, əslində, İran kimi ümumi düşmənin zəiflədiyi bir şəraitdə potensial tərəfdaşları bir-birinə qarşı qoyur. Qəzza və Livanda əsas çağırış İranın dəstəklədiyi qrupların silahsızlaşdırılmasıdır. 2026-cı il Yaxın Şərqin yeni xəritəsinin danışıqlar yolu ilə formalaşdırıldığı bir il olacaq.
Asif Cəfərov
Ordu.az
