Beynəlxalq təhlükəsizlik mühitinin son illərdə zəifləməsi uzun fasilədən sonra nüvə silahlarının heç olmadığı qədər gündəmə gəlməsinə səbəb olub və bu da aktorları yeni tədbirlər görməyə məcbur edir. Ukrayna müharibəsi boyunca tez-tez nüvə siqnalları verən Rusiyanın keçən ay “Poseidon” torpedosu və “Burevestnik” qanadlı raketi kimi indiyə qədər daha çox nəzəri səviyyədə qalan yüksək səviyyəli silahlarını təqdim etməsi ABŞ tərəfində nüvə sınağı müzakirələrini alovlandırdı. ABŞ prezidenti Donald Trampın bu açıqlamasında birbaşa nüvə partlayışına işarə edilmədiyi Trampın xarici siyasətində istifadə etməyi sevdiyi qeyri-müəyyənlik strategiyasının bir hissəsi olduğu görünür. Bu mənada, texniki tələblər də nəzərə alındıqda, bəyanatın yəqin ki, bir xarici siyasət siqnalı kimi funksional rol oynadığı, bunun da Rusiya və Çinin nüvə sahəsindəki fəaliyyətlərindən duyulan Amerika narazılığına işarə etdiyi qiymətləndirilə bilər.
Hazırda Hərtərəfli Nüvə Sınaqlarının Qadağan Edilməsi Müqaviləsi (Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty, CTBT) bu sahədə əsas hüquqi sənəd sayılır və hər növ nüvə partlayışı sınağını qadağan edir. ABŞ 1996-cı ildə müqaviləni imzalayan ilk ölkə olsa da, Konqres tərəfindən təsdiqlənmədiyi üçün hüquqi baxımdan məcburi qüvvəyə minməyib. CTBT-nin 184 ölkə tərəfindən imzalanması və beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyi bu müqaviləyə ciddi normativ güc qazandırıb. Lakin bu, Hindistan, Pakistan və Şimali Koreyanın 1990-cı illərin sonlarında və daha sonrakı dövrlərdə nüvə sınaqları keçirməsinə mane olmayıb. Həmçinin bu ölkələr CTBT-ni imzalamayıb. Deməli, silah nəzarəti müqavilələri normativ çərçivə yaratsa da, güc siyasətinin yüksəldiyi dövrlərdə tez bir zamanda effektivliyini itirə bilər. Oxşar vəziyyət INF, “Open Skies” və JCPOA kimi nümunələrdə də müşahidə olunub.
Zəifləyən təhlükəsizlik mühiti və silah nəzarətinin aşınması
ABŞ-SSRİ rəqabəti dövründə nüvə silahları güc balansının və çəkindiriciliyin ayrılmaz hissəsi sayılırdı, lakin Soyuq Müharibədən sonrakı dövrdə nüvə silahlarının yayılmasının qarşısını almaq səyləri ön plana çıxmışdı. ABŞ və Rusiya inventarlarında qarşılıqlı olaraq təxminən beş min nüvə silahının mövcudluğu strateji paritetin yaratdığı tarazlığı qoruyurdu. Bununla yanaşı, Şimali Koreya və İran kimi yeni ölkələrin nüvə sahəsindəki fəaliyyəti hədəfə çevrilmişdi. Eyni zamanda nüvə silahlarının terror təşkilatlarının əlinə keçməsi ehtimalı kimi daimi narahatlıqlar da gündəmdə qalırdı. Bu vəziyyət beynəlxalq siyasətdə nüvə silahlarının güc balansı (və ya qarşılıqlı məhvolma əsasında formalaşan “dəhşət balansı”) və çəkindiricilikdən daha çox normativ bir çərçivədə müzakirə edilməsinə səbəb olmuşdu.
Donald Trampın nüvə sınağına dair açıqlamaları son onillikdə yaşanan dəyişimin bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu dövrdə silahsızlanma rejimi zəifləyib, INF və “Open Skies” kimi əsas hüquqi mexanizmlər, həmçinin İranla bağlı JCPOA razılaşması ortadan qalxıb. Oxşar şəkildə, 2023-cü ildə Rusiya qərbli müşahidəçilərin nüvə obyektlərini yoxlamasının qarşısını almaq üçün “Yeni Start” müqaviləsini dayandırıb və CTBT-ni də ləğv edən yeni qanun qəbul edib. Həmçinin Ukrayna müharibəsinin başlanğıcından bəri Rusiyanın nüvə gözdağı siyasəti yürütməsi, ABŞ tərəfində ciddi narahatlığa səbəb olub.
Ukraynada sülhün təmin edilə bilməməsi, Yaxın Şərqdə İsrailin aqressivliyi, ABŞ-Çin böyük güc rəqabəti kimi amillərlə yanaşı, hərbi texnologiya və xüsusilə raket və avtonom sistemlərdəki irəliləyişlər, onsuz da zəifləyən təhlükəsizlik mühitini daha da zədələyərək nüvə silahlarını yenidən gündəmin ön sırasına çıxarıb.
Nüvə sınaqlarının mənası
ABŞ prezidenti Trampın açıqlamalarının narahatlıq doğurmasının səbəbi nüvə partlayışlarına yenidən qayıtma ehtimalının yaranması idi. Hazırda praktik nüvə qüvvələrinin modernləşdirilməsi nüvə partlayışı həyata keçirilmədən, kompüter simulyasiyaları və ya subkritik plütonium təcrübələri vasitəsilə aparılır. Bu üsulla aktorlar həm nüvə döyüş başlıqlarının, həm də daşıma vasitələrinin (təyyarə, raket, sualtı qayıq və s.) etibarlılığı və effektivliyi barədə qiymətləndirmələr aparırlar.
Donald Trampın xarici siyasətində qeyri-müəyyənlik və təxmin edilməzlik strategiyası izlədiyi nəzərə alınarsa, bu açıqlamanın nüvə partlayışından çox qarşı tərəfə mesaj vermə məqsədi daşıdığı söylənilə bilər. Lakin bu, digər ehtimalı tamamilə aradan qaldırmır. Çünki nüvə partlayışı sınaqlarına qayıtmaq məsələsi Trampın ilk prezidentlik dövründə də müzakirə mövzusu olmuşdu. Eyni zamanda Trampın siyasi komandasında və ona yaxın nüvə strateqləri arasında Rusiya və Çinin bu sahədəki qabiliyyətlərini şişirtmək və ABŞ-nin imkanlarını az qiymətləndirmək meyli müşahidə olunur. Daşıyıcı vasitələrdəki texnoloji inkişaflar (bu məqalədə qeyd edilən “Poseidon” və “Burevestnik” kimi) bu narahatlıqları daha da artırmaq potensialına malikdir.
Rusiya və Çin strateji sabitliyi pozurmu?
ABŞ tərəfində Rusiya və Çin fəaliyyətlərindən doğan narazılıq səbəbilə nüvə sınaqlarına qayıtmaq arqumenti möhkəm əsaslara söykənmir. Rusiya ilə ABŞ arasında strateji paritet, yəni qarşılıqlı nüvə silahlarının sayı (təxminən 5.000-5.500) hələ də qorunur. Rusiyanın sınaqlarını keçirdiyi və “qarşısıalınmaz” kimi təqdim etdiyi “Poseidon” torpedosu və “Burevestnik” qanadlı raketlərinin gələcəyi və real döyüşdəki effektivliyi hələ də qeyri-müəyyəndir. Bundan başqa, eyni olmasa da, oxşar funksiyaları yerinə yetirə bilən “Minuteman” tipli raketlər və önləmə sistemləri ABŞ tərəfindən daim sınaqdan keçirilir. Digər tərəfdən, Rusiya xüsusilə Ukrayna müharibəsindən sonra nüvə qüvvələri ilə təlimlər keçirsə də, bu çərçivədə nüvə partlayışı həyata keçirməyib.
Digər tərəfdən, Çinin nüvə silahlarının sayını sürətlə artırdığı doğrudur, lakin bu ölkənin hazırda təxminən 600 döyüş başlığına malik olduğu hesab edilir. ABŞ təhlükəsizlik bürokrasiyası Çinin 2030-cu ildə 1000, 2035-ci ildə isə 1500 nüvə döyüş başlığına sahib olacağını və bu tendensiyanın davam edəcəyini proqnozlaşdırır. Bu vəziyyət ABŞ-də Rusiya və Çinə qarşı ümumi nüvə üstünlüyü əldə etmək zərurəti yönündə anlayışın formalaşmasına gətirib çıxarır. Çünki ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən 2023-cü ilin oktyabrında dərc edilən hesabatda “Nüvə Çoxqütblü Dünyasında Çəkindiricilik” ifadəsinin işlədilməsi bu dəyişimin vurğusudur.
Lakin Çin iqtisadiyyatının böyüklüyü və bu ölkənin beynəlxalq aləmdə artan təsiri nəzərə alındıqda, Çinin göstərilən sayda qalması gözlənilmir, ən azı ABŞ və Rusiya ilə strateji paritetə çatmaq istəyi qaçılmaz görünür. Bu isə böyük güclər arasındakı rəqabətin təbii nəticəsidir. Necə ki, ABŞ ilə SSRİ, ABŞ ilə Rusiya və Hindistanla Pakistan arasında bir-birinə yaxın nüvə silahı sayları formalaşmışdısa, Çin də ABŞ ilə rəqabəti çərçivəsində bu istiqamətdən imtina etməyəcək.
Nəticə etibarilə, Rusiya və Çinin nüvə silahları sahəsində atdığı addımların nüvə çəkindiriciliyinin xarakterini dəyişdiyini söyləmək hələ tezdir. Eyni şəkildə, bu inkişafların strateji sabitliyi, yəni nüvə silahına sahib aktorların nüvə hücumu başlatmaq üçün rasional səbəb görmədiyi vəziyyəti pozduğunu demək də mümkün deyil. Buna görə Trampın açıqlamalarının ABŞ tərəfində ciddi bir siyasət dəyişikliyinə səbəb olma ehtimalı hələlik zəif qalır.
Asif Cəfərov
Ordu.az
