Əgər siz nə vaxtsa “afterburner” rejimində qalxan qırıcı təyyarə görmüsünüzsə, eqzos axınında görünən “almazlar”ı və ya parlaq şok hüceyrələrini fərq etmiş ola bilərsiniz. Ən çox gecə və ya yüksək itələmə rejimində görünən şok almazları maye dinamikası və təzyiq uyğunsuzluğunun gözəl nəticəsidir.
“Mach” almazları” və “şok hüceyrələri” kimi də adlandırılan, rəsmi olaraq isə “eqzos şok strukturları” kimi tanınan bu fenomen eqzos axınında növbəli şəkildə yerləşən parlaq və qaranlıq zolaqlar şəklində görünür. Supersonik eqzos axınının ətraf hava ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranan bu şok almazları sıxılma və genişlənmə dalğalarının təkrarlandığı sahələrdə meydana çıxır.
“Afterburner” necə işləyir?
Şok almazları əsasən “afterburner” rejimində yaranır. “Afterburner” prosesi mühərrikin eqzos axınına birbaşa yanacağın vurulması və turbindən sonra yenidən alışmanın baş verməsi ilə həyata keçirilir. Bunun nəticəsində itələmə gücü kəskin şəkildə artır və adi mühərrik rejimi ilə müqayisədə təxminən 50-70 faiz daha çox güc əldə olunur.
“Afterburner”ın müəyyən mənfi tərəfləri də var. Gözlənildiyi kimi, bu rejim yanacaq baxımından son dərəcə səmərəsizdir, çünki proses eqzos axınına yanacaq püskürtməyi tələb edir. Müasir sensorlar dövründə “afterburner” həm də problem yaradır, çünki o, böyük istilik izi yaradır və bu da təyyarənin stels xüsusiyyətlərini zəiflədə bilər. “Afterburner” eqzos axınını daha isti və daha sürətli edir və çox vaxt supersonik uçuşa gətirib çıxarır.
Şok almazları nədir?
Şok almazları “afterburner” daxilində təzyiq uyğunsuzluğu səbəbindən yaranır. Eqzos axını reaktiv lülədən ətraf havadan fərqli təzyiqdə çıxır. Bu zaman ya eqzos “az genişlənmiş” olur, yəni onun təzyiqi ətraf havadan yüksəkdir, ya da “həddindən artıq genişlənmiş” olur, yəni təzyiqi daha aşağı olur.
Əksər “afterburner” hallarında eqzos az genişlənmiş olur. Şok strukturu eqzosun sürətlə genişlənməsi və təzyiqin ətraf havadan aşağı düşməsi zamanı yaranır. Bu zaman hava axını yenidən içəriyə sıxır və şok dalğası əmələ gətirir. Proses davamlı olaraq təkrarlanır: genişlənmə, sıxılma, yenidən genişlənmə və s. Nəticədə təzyiq zonaları dalğavari şəkildə dəyişir. Vizual olaraq bu, almaz formasında görünür, parlaq sahələr yüksək təzyiq və temperaturu, qaranlıq sahələr isə daha aşağı təzyiq və temperaturu göstərir. Bu forma soplonun həndəsəsi səbəbindən simmetrikdir və dalğa strukturu nəticəsində almazabənzər görünür.
Almazların aralıqları çıxış təzyiqi nisbəti, Mach ədədi və soplonun diametri ilə bağlıdır. Dəyişən həndəsəli soplolar eqzosun genişlənməsini ətraf hava ilə uyğunlaşdırmaq üçün tənzimləyir. Əgər ideal uyğunluq əldə olunsa, şok almazları yaranmaz. Lakin real şəraitdə həmişə müəyyən uyğunsuzluq mövcuddur və buna görə də şok almazları çox geniş yayılıb. Konstruktorlar bu uyğunsuzluğu minimuma endirməyə çalışırlar, lakin dəyişən şərait tam uyğunlaşmanı faktiki olaraq mümkünsüz edir.
Hündürlük də şok almazlarına təsir göstərir. Yüksək hündürlükdə hava təzyiqi daha aşağı olur və bu, daha iri və aralıqlı şok almazlarına səbəb olur. Aşağı hündürlükdə isə naxış daha sıx və kompakt olur.
Şok almazları təyyarəyə təsir edirmi?
Almaz formalı bu struktur təyyarənin aerodinamikasına birbaşa minimal təsir göstərir. Lakin taktiki baxımdan pilotlar onun vizual izi, infraqırmızı izi və “afterburner”ın yaratdığı əlavə həssaslıq səbəbindən diqqətli olmalıdırlar.
Bu vəziyyətdə seçim maksimum itələmə ilə gizlilik arasında kompromis kimi qiymətləndirilir. Lakin müşahidəçi baxımından “afterburner” və onun yaratdığı şok almazları qırıcı təyyarənin gücünü nümayiş etdirən təsirli vizual effektdir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
