- İsrailin ümumi daxili məhsulunda yüksək texnologiyalar sektorunun payı 19,7% təşkil edir.
- Ölkənin ixracının 52,9%-i yüksək texnologiyalardan qaynaqlanır.
- Ümumi işçi qüvvəsində yüksək texnologiya işçilərinin nisbəti 11,6% təşkil edir.
- “Ar-Ge” xərclərinin ümumi daxili məhsula nisbətinə görə dünya lideridir.
- Qlobal miqyasda ən cəlbedici startap və innovasiya mərkəzlərinin siyahıya alındığı araşdırmaya görə, Təl-Əviv Silikon Vadisi, Nyu-York və Londondan sonra dördüncü yerdədir.
Mövcud çatışmazlıqlarını bilən İsrail hətta əhəmiyyətli bir gündəm maddəsini təşkil etmədiyi günlərdə belə kibertəhlükəsizliyi hərbi müdafiə və hücum imkanlarının bir hissəsi kimi nəzərdən keçirib. İsrail üçün kibertəhlükəsizlik güc multiplikatorudur. İsrail və bir sıra digər ölkələr kibertəhlükəsizlik imkanları ilə tanınsa da, lazımi müdafiə və hücum imkanlarına diqqət yetirməkdənsə, texnologiyaların “bağlanması”na yönəlmiş siyasətlərə müraciət etmək uğursuz və dayanıqlı olmayan strategiya olub.
İsrailin kibertəhlükəsizlik imkanları “Hizbullah”ın ağıllı telefonlar əvəzinə peycer, sabit telefon və insanlar kimi ənənəvi ünsiyyət üsullarına müraciət etməsinə səbəb oldu. “Hizbullah”ın peycerdən istifadə intensivliyi və təhlükəsizlik zəiflikləri ilə hücum kanalı təmin etməsi İsrailin 2024-cü il sentyabrın 17-də miqyası və idarəetmə tərzi baxımından əvvəlki nümunələrdən fərqlənən son dərəcə kritik bir hücum həyata keçirməsini mümkün etdi.
Mövcud məlumatlara əsaslanaraq, ilk 2-si aşağı ehtimallı olmaqla, 3 mümkün ssenari haqqında danışa bilərik:
1) Birinci (cari məlumatlar əsasında artıq aradan qaldırılan) ssenariyə görə, sözügedən peycerlərə elektromaqnit impuls (electromagnetic pulse, EMP) hücumu həyata keçirilmiş ola bilərdi. Əslində, son zamanlar bu üsula uyğun olaraq pilotsuz uçuş aparatları kimi avtonom sistemlərə qarşı müxtəlif hücumların həyata keçirildiyi məlumdur. Lakin bu ssenarinin həyata keçirilməsi müəyyən məsafədən peycerə sahib minlərlə insana yaxınlaşmağı tələb edir. Bundan əlavə, elektromaqnit impuls hücumu baş versə belə, nəticənin partlama deyil, sistemin işləməməsi ilə məhdudlaşacağı gözlənilir. Bu kontekstdə elektromaqnit impuls hücumu sözügedən 3 ssenari arasında ən az ehtimal olunan ssenarini təmsil edir.
2) Cihazın batareyalarının birdən-birə qızmasına səbəb olan proqram xətası aşkar edilmiş və bu vəziyyət toplu mesaj göndərmə, qəbul etmə (broadcast) xüsusiyyəti ilə tək bir mesajla tətiklənmiş ola bilər. Ancaq ictimaiyyətə açıqlanan video və görüntülərdə partlayışın o ölçüdə bir cihazın batareyasından gözlənilməyəcək dərəcədə zərər verdiyi görünür. Bundan əlavə, minlərlə cihazın batareyalarını eyni anda belə sürətlə qızdırmaq və partlatmaq çox çətin xüsusi şərtlər tələb edir.
3) Baş vermə ehtimalı yüksək olan son ssenariyə görə, “Hizbullah”ın peycer sifarişi məlumatı bir şəkildə İsrail rəsmiləri tərəfindən əldə edilmiş, az miqdarda müəyyən partlayıcı maddələr və partlayıcı maddələri işə salacaq mexanizmlər kamuflyaj edilərək, cihazlara inteqrasiya edilmiş, “Hizbullah”ın peycerləri qəbul etməsindən sonra uyğun bir an gözlənilmiş və “broadcast” xüsusiyyəti ilə tək bir mesajla cihazların partlaması təmin edilmiş ola bilər.
Minlərlə fərqli yerdə baş verən partlayışların şiddəti ilə yanaşı, hücumdan sağ çıxan cihaz istifadəçilərinin “Hizbullah” rəsmilərindən gəlirmiş kimi görünən bir mesaj aldığı məlumatı üçüncü ssenarinin mümkünlüyünü ictimaiyyətdə ortaya qoyub.
Ölənlər və yaralananlar İsrailin əməliyyatının ilk anda görünən nəticəsi idi. Ancaq İsrailin daha əvvəl “Hizbullah” üzvlərinin ciblərindəki çağırış sistemini təfərrüatlı şəkildə araşdırması, sistemin proqram təminatı xətalarını və çatışmazlıqlarını müəyyən etməsi, bu səhv və çatışmazlıqlardan necə istifadə edəcəyini müəyyən etməsi də psixoloji üstünlüyün açıq bir qaynağıdır. Bu, incə sinir uclarına toxunan və mütləq çəkindirici təsir yaratmağı hədəfləyən psixoloji hücum idi. Buna görə də İsrail məkan kimi kritik məlumatları özündə qorumaq istəyən “Hizbullah”a qarşı fürsət əməliyyatı həyata keçirdi, bunu sadəcə kiberhücum kimi yekunlaşdırmaq mümkün deyil.
Texniki reallıqların, manipulyasiyaların və şəhər əfsanələrinin birləşməsi bu hücumun İsrailin aşılmaz gücünün əksi olduğuna dair yanlış qiymətləndirmələrə gətirib çıxarır. Lakin İsrailin bölgədə və dünyada yaratmağa çalışdığı “evinizə, cibinizə daxil olaram, sizi istədiyim kimi vuraram” mesajı psixoloji müharibə fəaliyyətlərində Təl-Əvivin aşkar üstünlüyünü göstərir. Şəbəkəyə qoşulan cihazların sayının artması və hər şeyin ağıllı olması təhlükə səthini hədsiz dərəcədə artırıb.
Lakin sosial mediada yazılanlara cavab vermək lazımdırsa, sadəcə olaraq müəyyən bir ID və ya telefon nömrəsi kimi məlumatları daxil etməklə, cihazı məhv etmək mümkün deyil. Kəşfiyyat təşkilatları tərəfindən strateji olaraq hədəflənən konkret şəxslərə və ya qruplara qarşı risklər və son istehlakçılar tərəfindən ümumi istifadə üçün risklər müxtəlif şərtlər və prioritetlərə uyğun olaraq inkişaf edir.
Digər tərəfdən, qorunma mexanizmlərini tətbiq edərək, yeni nəsil cihazlardan istifadə etmək əvəzinə köhnə nəsil rabitə sistemlərinə müraciət etməsi də “Hizbullah”ın İsrailin kibertəhlükəsizlik sahəsində mütləq gücə malik olduğu psixoloji müharibəyə boyun əydiyini göstərirdi. Bir sözlə, bir qorxu tamam başqa bir fəlakətə çevrildi.
Hücumun istiliyi və şoku ilə “Hizbullah” və ya başqa ölkənin texniki imkanlarını müqayisə etmək çox yanlış təklif olar. Məsələn, qardaş Türkiyənin təhlükəsizlik və texnologiya ekosistemi qlobal səviyyədə çox güclü mövqedədir. Bununla belə, sözügedən hücum bəzən görməzlikdən gəlinən bəzi reallıqlara yenidən baxmaq ehtiyacını da yaratdı:
Türkiyə İsrailin inkişafının mərkəzində yer alan yüksək texnologiya sektorlarında nə İsrail, nə də ABŞ və Çin kimi üçüncü ölkədən asılı ola bilməz. Türkiyə istənilən rəqəmsal müstəmləkəçilik siyasətinin qarşısında ağıllı davranmalıdır.
Kritik sahələrdə texnologiyalar xaricdən gətirilməlidirsə, Türkiyə bu vəziyyətin yarada biləcəyi risklərin qarşısını almaq üçün lazımi texniki araşdırmaları aparmalıdır. Türkiyənin müdafiə və aviasiya kimi müəyyən yüksək texnologiyalı sektorlardakı uğurları digər sektorlarda və texnoloji tendensiyalarda kifayət qədər inkişafın olmaması üçün yumşaldıcı amil deyil.
Güclü “Ar-Ge”, innovasiya fəaliyyətlərinin aparılması və qlobal miqyasda qarşılıqlı faydaya əsaslanan ədalətli əməkdaşlıqların qurulması istənilən ölkəyə iqtisadi, diplomatik, hərbi və sosial təhlükəsizliyi gücləndirməyə imkan verəcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
