Əhmədin açıqlamasında Fransanın Türkiyə-Suriya sərhədinə qoşun yeritməsinin bölgədə sülhün təmin edilməsinə kömək edə biləcəyini söyləməsi və buna cavab olaraq Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Kristof Lemuanın Suriya Demokratik Qüvvələrinə (SDQ) “Borcumuzun fərqindəyik” deməsi ilə bu ehtimalın nə qədər mümkün olduğu sorğulandı.
Buna cavab olaraq Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan isə bildirib: “Baxaq görək Avropanın bəzi kiçik ölkələri regiona gəlib, əməliyyatlar apara bilərmi və ya ABŞ ordusu olmadan hərbi gücə malik ola bilərmi?”. Fidanın açıqlamaları Fransanın Suriya və YPG siyasəti ilə bağlı suallara səbəb olub. Bu inkişaflar fonunda Fransanın Suriyadakı siyasətlərini və PKK/YPG terror təşkilatı ilə əlaqələrini araşdırmaq dəyərli olar.
Fransanın Suriyadakı çirkli keçmişi
Birinci Dünya müharibəsindən sonra Böyük Britaniya ilə paylaşdığı Yaxın Şərqdə Suriya və Livana nəzarət edən Fransa o vaxtdan etibarən bölgəyə davamlı maraq göstərir. Fransanın müstəmləkəçilik və mandat idarəetmə təcrübəsi dövründə bölgədə etnik və məzhəb ayrı-seçkiliyinin qızışdırılması Livanda və hətta Suriyada mövcud problemlərin əsas səbəblərindəndir. Suriyada fransızların birlikdə çalışdıqları Nüseyri azlığından sünni ərəb çoxluğuna qarşı aktor kimi istifadə etməsinin hətta “Bəəs” partiyası daxilində baş verən bir sıra çevrilişlərdən sonra Hafiz Əsədin ölkəni Nüseyri kimliyinə malik Əsəd rejiminə çevirməsinin yolunu açdığını söyləmək olar. Ona görə də Fransa 100 il əvvəlki siyasətləri ilə Suriyada tarixi keçmişə sahib olarkən, bu gün də oxşar imperiya xəyallarını həyata keçirməkdə davam edir.
Avropa hərbi qüvvələrinin və ABŞ-dən asılı olmayan strateji muxtariyyətin müdafiəsi Fransada ümumi yanaşma olsa da, Fransanın Suriya siyasəti vətəndaş müharibəsi boyu ABŞ-nin kölgəsində hərəkət etmək olub. Birləşmiş Ştatlar keçmiş ABŞ prezidentləri Barak Obama və Donald Trampın dövründə Suriyada Əsəd rejiminə qarşı hava hücumlarında iştirak etsə də, əsas diqqəti İŞİD-ə qarşı koalisiya yaratmaq və bu istiqamətdə PKK/YPG-yə hərbi dəstək vermək olub.
Demək olar ki, ABŞ-nin bu siyasətinin mahiyyəti təkcə müstəmləkəçilik xəyallarından qopmaq deyil, həm də Türkiyə ilə rəqabətdə üstünlük əldə etməkdir. Bundan əlavə, Fransa Afrikadakı keçmiş müstəmləkələrini tərk etmək üçün təzyiq altında olarkən, Afrika ölkələrinin xüsusilə Türkiyə ilə yaxınlaşması Türkiyə və Fransanı böhran bölgələrində üz-üzə gətirdi. Fransanın Suriyadakı çirkli keçmişi bunlarla məhdudlaşmır. Vətəndaş müharibəsi zamanı ən diqqətçəkən qalmaqallardan biri Fransanın sement şirkəti “Lafarge”nin Suriyadakı fabrikinin İŞİD-in işğalı altında belə fəaliyyətini davam etdirməsi olub.
Hətta “Lafarge” fabrikinin İŞİD-ə ödənişlər, satışlar etdiyi də üzə çıxıb və bütün bunların Fransa kəşfiyyatının məlumatlılığı ilə baş verdiyi sübuta yetirilib. Digər tərəfdən, Fransa vətəndaş müharibəsi zamanı simvolik müxalif mövqe tutsa da, Əsəd rejiminə qarşı ciddi addımlar atmaqdan çəkindi, 1982-ci il Həma qırğınının təşkilatçısı, Hafiz Əsədin qardaşı Rifat Əsədin 1998-2021-ci illərdə Fransada yaşamasına icazə verdi.
Fransa hökuməti Rifat Əsədin 2021-ci ildə Əsəd rejimi adından daşınmaz əmlak imperiyasını idarə etdiyi üçün mühakimə olunarkən, Suriyaya qaçmasına da göz yumdu. Ona görə də Fransanın Suriyadakı vətəndaş müharibəsi, Əsəd rejimi və terrorla bağlı açıqlamaları ritorikadan, Fransanın həqiqi niyyətlərini gizlətmək üçün bir vasitədən başqa bir şey deyil.
Fransa - terror təşkilatı PKK/YPG əlaqəsi
Bütün bu siyasi mövqedə bəlkə də ən çirkli yaxınlaşma Fransanın İŞİD-ə qarşı koalisiya bəhanəsi ilə Suriyaya xüsusi təyinatlılar göndərməsi və terror təşkilatı ilə sıx əlaqələr qurması oldu. Əslində, İlham Əhmədin açıqlamasından belə nəticəyə gəlmək olar ki, onların Fransadan Türkiyəyə qarşı Suriyada daha çox hərbi qulluqçu yerləşdirməsini istəyəcəklər qədər yaxın əlaqələri var.
Fransada və Qərbdə haqqında danışılmayan “Lafarge” qalmaqalının əsl mühüm məqamı bu çirkli münasibətlərin miqyasını görmək baxımından əhəmiyyətlidir. Bölgə İŞİD-dən PKK/YPG nəzarətinə keçəndə, “Lafarge” fabriki fəaliyyətini davam etdirib. Əslində, ABŞ hərbi qulluqçuları fabrik daxilində hərbi baza yaradıb və obyekti mühafizə ediblər. Bu zavodun tədarük etdiyi sement YPG-nin Afrində, Tel-Rıfatda və Mənbicdə ələ keçirilən tunel şəbəkələrində də istifadə edilib.
Vətəndaş müharibəsi zamanı “Lafarge”ın İŞİD-lə əlaqəsi iqtisadi maraqları üçün terror təşkilatı ilə əlaqə quran xarici şirkət, sonradan bölgəni işğal edən PKK/YPG ilə əlaqəsi isə terror təşkilatı üçün qabiliyyət və bacarıqlar yaratmağa çalışan mülki tərəfdaş əlaqəsi idi. Başqa sözlə, bu hadisə tək bir hadisə deyil, Fransanın Suriya siyasətində kritik yeri olan PKK/YPG terroru ilə dərin əlaqələrinin nümunəsidir.
Xarici döyüşçülər və terrorçular
Fransanın Suriyadakı köhnə imperiya xəyalları, Türkiyə ilə rəqabət cəhdləri və PKK/YPG ilə çirkli münasibətləri bir yana, bəlkə də ən zəif nöqtəsi İŞİD üzvü olan Fransa vətəndaşı terrorçulardır. Fransa bir tərəfdən İŞİD-lə mübarizə çərçivəsində ABŞ-nin nəzarəti altında terror təşkilatına dəstək verirsə, digər tərəfdən Suriyanın şərqindəki əl-Hol və Roj kimi düşərgələrdəki İŞİD üzvlərinin, belə demək mümkündürsə, qorunmasını YPG-yə etdirir.
Vətəndaşlarını bu düşərgələrdə geri almaq və mühakimə etmək üçün uzun illər təzyiqlərə baxmayaraq, digər Qərb ölkələri kimi Fransa da bundan çəkinərək, PKK/YPG terror təşkilatının bu düşərgələrdəkilərdən Qərbə qarşı təsir rıçaqları kimi istifadə etməsinə zəmin hazırladı. Aydındır ki, PKK/YPG və ABŞ İŞİD-lə mübarizəyə zərər vurduqlarını və İŞİD düşərgələrinin təhlükəsizliyinin risk altında olduğunu bəhanə edərək, Türkiyənin Fərat çayının şərqindəki terror hədəflərinə qarşı qanuni əməliyyatlarının qarşısını almağa çalışır.
Beləliklə, YPG Qərb vətəndaşı olan İŞİD üzvlərinin bu düşərgələrdən qaça biləcəyi ilə hədələməklə, Türkiyəyə təzyiq etmək üçün Qərbdən təsir rıçaqları əldə edir. Ancaq Türkiyənin Suriyada İŞİD-ə qarşı mübarizədə, xüsusilə də “Fırat Kalkanı” əməliyyatında oynadığı aktiv rol və bu mövzuda ABŞ-yə etdiyi çağırışlar nəzərə alındıqda, Qərb ölkələrinin İŞİD-ə qarşı PKK/YPG terrorunu dəstəkləməsinə ehtiyac olmadığı aydın olur.
Digər tərəfdən, Fransa xarici işlər nazirinin Dəməşqə səfəri zamanı xarici döyüşçülərlə bağlı yeni administrasiyaya xəbərdarlıq etməsi, onların Suriyanın yeni administrasiyasında yer almasından narahatlığını ifadə etməsi də ciddi uyğunsuzluğa işarə edir. Suriya müxalifəti daxilindəki xarici ünsürlərdən narahat olduğu halda, digər tərəfdən PKK/YPG terroruna hərbi və diplomatik dəstək verməsi, üstəlik öz vətəndaşlarını, İŞİD-in əcnəbi terrorçularını geri götürüb mühakimə etməkdən çəkinməsi Fransanın Suriyadakı siyasi uyğunsuzluğunun mühüm nümunəsidir.
Terrorun boş yerə yeni himayədar axtarışları
Bütün bunların nəticəsi olaraq terror təşkilatı liderinin Fransa hərbi qulluqçularını Suriyaya dəvət edən Türkiyəyə qarşı açıqlamasına qayıtsaq, belə qənaətə gəlmək olar ki, PKK/YPG Suriyada yeni daralan yaşayış sahəsi və ABŞ-nin Tramp administrasiyası dövründə qoşunları geri çəkmə qərarından sonra sağ qalmaq üçün manevr etməyə çalışır. Əsəd rejiminin devrilməsi ilə sahədə mühüm tarixi və hazırkı müttəfiqini itirən PKK/YPG terrorunun Trampın mümkün qərarından sonra sahədəki təhlükəsizlik çətirini də itirəcək olması və qaçılmaz ləğvi bu boşluğu Fransa kimi aktorlarla doldurmaq cəhdlərinə səbəb oldu.
Ancaq Hakan Fidanın da ifadə etdiyi kimi, bu səylərin nəticəsiz qalacağını söyləmək olar, çünki meydanda ABŞ hərbi qulluqçusu olmadığı təqdirdə nə Fransa, nə də digər dövlət terror təşkilatını ləğv etməkdən qoruya biləcək hərbi varlıq göstərə bilməyəcək. Nəticə etibarilə Fransanın Suriya siyasəti imperiya xəyallarının son dayaqlarından birinə çevrilir və vətəndaş müharibəsi boyu qalmaqallar, uyğunsuzluqlar, terror təşkilatlarına dəstək nəzərə alınmaqla, kifayət qədər çirkin bir tarixə malikdir.
Fransanın Suriyadakı yeni reallığa uyğunlaşmaqdan inadla imtina edərək, terroru dəstəkləməyə və Dəməşqə qarşı iqtisadi sanksiyalardan təsir rıçaqları kimi istifadə etməyə çalışmasının yaxın gələcəkdə iflasa uğraması qaçılmaz görünür.
Asif Cəfərov
Ordu.az
