"YPG" sözünə uyğun 525 nəticə tapıldı!

Azərbaycan Ordusunun silahlanmasında yer alan 2S1 "Qvozdika" qurğusu - HƏRBİ EKSPERT (ARAŞDIRMA)

2019/10/77708-17282411388.jpg
Oxunub: 2970     15:55     24 Oktyabr 2019    
Müharibənin taleyini həll edən əsas amillərdən biri də artilleriya silahlarıdır. Onların adı eyni olsa da təyinatına görə konstruksiyaları müxtəlif olur. Bu yazıda dünyanın 40-a qədər ordusunun, o cümlədən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin silahlanmasında yer alan 2S1"Qvozdika" özüyeriyən artilleriya qurğularının yaranma tarixindən, quruluşundan, modifikasiyalarından, taktiki-texniki xüsusiyyətlərindən və s. bəhs edəcəyik.

Yaranma tarixi

1945-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi başa çatdıqda Sovet İttifaqının silahlanmasında əsasən tank əleyhinə və hücum özüyeriyən artilleriya qurğuları yer alırdı. Bu özüyeriyən artilleriya qurğularının vəzifəsi piyada və tankları müşayiət edərək dəstəkləməkdən, həmçinin düşmən hədəflərinə birbaşa atəş açmaqdan ibarət idi.


Qərb ölkələrində və ABŞ-da isə artıq qapalı mövqelərdən atəş açmaq üçün hazırlanan özüyeriyən artilleriya qurğuları mövcud idi. Tədricən bu ölkələrdə özüyeriyən artilleriya yedəkli artilleriyanı sıxışdırmağa başladı. Lokal münaqişələrdə artıq özüyeriyən artilleriyanın əvəzedilməzliyi aşkar hiss edilirdi, buna görə də SSRİ-də 1947-ci ildən 1953-cü ilədək yeni özüyeriyən haubitsaların yaradılması ilə bağlı tədqiqatlar aparıldı, lakin 1955-ci ildə N.S.Xruşşovun tapşırığı ilə bu çalışmaların çoxu dayandırıldı. Bir müddət sonra SSRİ Müdafiə Nazirliyi, hər iki döyüşən tərəfin məhvinə səbəb olacağı qənaətinə görə strateji nüvə müharibəsinin mümkün olmadığı qərarını qəbul etdi.

Bundan əlavə, taktiki nüvə silahından istifadə edən lokal münaqişələr daha real görünürdü. Bu tip münaqişələrdə isə özüyeriyən artilleriya yedəklənən artılleriya üzərində danılmaz bir üstünlüyə sahib idi.

N.S.Xruşşovun istefası ilə SSRİ-də özüyeriyən artilleriyanın inkişafı bərpa edildi. 1965-ci ildə Lvov təlim poliqonunda Sovet qoşunları Böyük Vətən Müharibəsinin artilleriya qurğularından istifadə etməklə geniş miqyaslı təlimlər keçirdilər. Təlimlərin nəticələri özüyeriyən artilleriya qurğularının müasir müharibələrin tələblərinə uyğun olmadığını göstərdi. Sovet özüyeriyən artilleriyasının NATO ölkələrinin artilleriyasından geri qalmasını aradan qaldırmaq üçün 1967-ci ildə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin və SSRİ Nazirlər Sovetinin 4 iyul tarixli 609-201 nömrəli qərarına uyğun olaraq Sovet Ordusunun Quru Qüvvələri üçün yeni 122 mm-lik özüyeriyən haubitsanın hazırlanmasına başlandı. Əslində "Qvozdika","Akasiya", "Tülpan" və "Qiasint" kimi sistemlərin yaradılması da məhz bu fəaliyyətlərin nəticəsi hesab olunur.


Tədqiqatlar zamanı özüyeriyən silahların üç variantının layihəsi hazırlandı. Bütün hallarda əsas silah olaraq 122 mm-lik D-30 topu istifadə edilməli idi.

Birincisi, SU-100P bazasında yaradılan "Obyekt 124"ün, ikincisi, MT-LB çoxməqsədli daşıyıcısının, üçüncüsü isə BMP-1 piyada döyüş maşının şassisinin bazasında hazırlamaq qərarlaşdırıldı. İlkin fəaliyyətlərin nəticələrinə görə, "Obyekt 124" şassisinin həddindən artıq yük daşımaq imkanı və kütləsi olduğu üçün özüyeriyən artilleriya qurğusunun su maneələrini üzərək dəf etmək qabiliyyətini itirəcəyi aşkar edildi.


MT-LB şassisi atəş zamanı kifayət qədər dayanıqlığa malik deyildi və maşının hərəkətli hissəsi tələb olunan yükləri daşımaq imkanına malik deyildi. Ən optimal variant BMP-1 piyada döyüş maşınının şassisi idi, lakin bu versiyanın qadağan olunmasına P. P. İsakov adlı konstruktor nail ola bildi.

Buna görə, bir baza olaraq istifadə etmək üçün MT-LB çoxməqsədli daşıyıcısının daha uzun və modifikasiya edilən bazasının yaradılması qərara alındı. Əldə edilən tədqiqatlar "Qvozdika" (GRAU indeksi – 2S1) adı altında dizayn və layihə işlərinin əsasını təşkil etdi.

"Qvozdika" (Qərənfil) 122 mm-lik M-30 və D-30 toplarını əvəz etmək üçün motoatıcı alayların artilleriya divizionlarının silahlanmasına qəbul edilməli idi.


2S1 özüyeriyən artilleriya qurğusunun (ÖAQ) hazırlanması üçün Serqo Ordconikidze adına Xarkov Traktor Zavodu təyin edildi. 1969-cu ilin avqustunda ilk dörd eksperimental 2S1 "Qvozdika" ÖAQ poliqon sınaqlarına başladı. Sınaqlarda döyüş bölməsinin yüksək qazlanma səviyyəsi aşkar edildi. Eyni zamanda oxşar vəziyyət 152 mm-lik 2S3 ilə də baş verdi.

Hər iki özüyeriyən artilleriya qurğularının kartuz versiyalarını hazırlamaq qərara alındı. 2A31 bazasında 122 mm-lik D-16 haubitsasının kartuz doldurma sxemli versiyası hazırlandı. Lakin sınaqlar göstərdi ki, yeni D-16 çatışmazlıqları əvvəlki kimi qalır, çünki döyüş bölməsində qaz səviyyəsi dəyişmədi. Bundan əlavə doldurulmanın rahat olmadığı, həmçinin pnevmatik sistemdə dizayn qüsurları aşkar edildi, bunun nəticəsində isə atəş tempi baza silahlarının səviyyəsində qaldı. D-16 dizaynının genişlənən kamera və daha güclü kartuz mərmilərdən istifadəsi, qəlpəli fuqas mərmilərin atəş məsafəsini 18 km-ə qədər artırmağa imkan verən D-16M modernləşdirilən versiyasının yaranmasına səbəb oldu.


1971-ci ildə 3-cü Mərkəzi Elmi Tədqiqat İnstitutu layihə çərçivəsində 122 mm və 152 mm qaubitsaların kartuz variantları üzrə nəticələrini nəzərdən keçirdi və təhlil etdi. Əldə olunan göstəricilərə baxmayaraq, İnstitut kartuz versiyasının növbəti tədqiqatlarının aparılmasının məqsədəuyğun olmadığı qənaətinə gəldi. Əsas səbəb kimi o dövrdə yanan gilizdə və ya sərt kartuzda etibarlı və təhlükəsiz barıt yüklərin istifadəsinə imkan verən texniki həllərin olmaması göstərildi. Əldə edilən tədqiqatın elmi-texniki nəticələrindən daha üstün aerodinamik formaya malik yeni 122 mm-lik qəlpəli fuqas mərmilərin yaradılması üçün istifadə etmək tövsiyə edildi.


2S1 özüyeriyən toplarının döyüş hissəsinin qazla həddən çox çirklənməsi problemi fərqli bir şəkildə, yəni daha güclü bir ejektor və atəş zamanı lülənin germetikliyini artıran (obtürasiya) metodundan istifadə ilə həll edildi. 1970-ci ildə müəyyən təkmilləşdirmələrdən sonra Sovet Ordusu tərəfindən 2S1 "Qvozdika" özüyeriyən artilleriya qurğusu silahlanmaya qəbul edildi. O, 1974-cü ildə Polşada keçirilən hərbi parad zamanı nümayiş etdirildi. Bu vasitədən 72 ədəd tank diviziyasının, 36 ədəd motoatıcı diviziyanın artilleriya bölmələri üçün yetərli olacaq sayda istehsal olundu. ABŞ ordusu tərəfindən M1974 adlandırılan bu texnikalar SSRİ, Bolqarıstan və Polşanın dövlət müəssisələrində istehsal olundu.


1972-ci ildə kütləsi 20.5 ton olan 4P134 paraşüt platforması da dövlət sınaqlarından keçərək arsenala qəbul edildi. PS-9404-63R beş qübbəli paraşüt sistemindən istifadə etməklə 2S1 özüyeriyən haubitsalarının desant əməliyyatları zamanı əraziyə endirilməsi planlaşdırıldı. 4P134 platformasının bir hissəsi olaraq PS-9404-63R paraşüt sistemi və 2S1 özüyeriyən haubitsaları tam sınaq dövründən keçdi, lakin 122 mm 2S2 "Fialka" (Bənövşə) özüyeriyən haubitsasının layihələndirilməsi ilə əlaqədar SSRİ Hərbi Desant Qüvvələri tərəfindən qəbul edilmədi.

SSRİ-də 2S1 ÖAQ-ın kütləvi istehsalı 1971-ci ildə başladı və 1991-ci ilin sonunda başa çatdı. Bu haubitsalar 1971-ci ildən Polşada, 1979-cu ildən isə Bolqarıstanda lisenziya əsasında istehsal edildi. İstehsal müddətində Polşa versiyası modernləşdirildi. 2S1M "Goździk" versiyası SW680T dizel mühərriki, yeni dayaq təkərləri və suda hərəkət etmək üçün hidrodinamik qoruyucularla təchiz edildi. Bolqar istehsalı olan 2S1 haubitsaları Sovet ordusunun istifadəsinə də verildi, onlar Sovet 2S1 modelindən fərqlənmirdi. Ümumilikdə istehsal illərində 10 mindən çox 2S1 ÖAQ istehsal edildi. İstehsal dayandırıldıqdan sonra Polşa və Rusiyada modernləşdirilən yeni versiyalar hazırlandı.

Modernləşdirilməsi


2S1 artilleriya qurğuları müxtəlif ölkələrdə istehsal olunduğu kimi müxtəlif illərdə onlar tərəfindən modernləşmələrə də məruz qalıb.

Rusiya 2S1 qurğusuna ASUNO 1V168-1 quraşdırmaqla onu 2S1M1 səviyyəsində modernləşdirdi.

2S34 "Xosta" modelində 2S1 versiyasında mövcud olan 2A31 topu 2A80-1 topu ilə əvəz olundu, komandir qülləsinə isə əlavə 7.62 mm-lik PKT pulemyotu quraşdırıldı. Bu versiya 2003-cü ildə hazırlandı və 2008-ci ildə Rusiya Ordusunda silahlanmaya qəbul edildi.


2S1T "Goździk" versiyası Polşanın TOPAZ ASUNO quraşdırılan modernləşdirilən versiyasıdır.

Rak-120 - 2008-2009-cu illərdə Polşada modernləşdirilən versiyadır, burada 2A31 topu avtomatik yükləmə mexanizmi ilə təchiz olunan 120 mm-lik hamar lüləli minaatanla əvəz edildi, daşınan döyüş sursat dəsti isə 40 ədəddən 60 ədədə qədər artırıldı. Hazırda Polşanın "Huta Stalowa Wola" şirkəti bu minaatanları 8x8 təkər formulalı zirehli daşıyıcılar üzərinə yerləşdirərək ixrac edir.


Rumıniya 2S1 qurğusunu "Model 89" markası altında 1980-ci ildə modernləşdirdi, onun baza şassisi 2S1-dən fərqlənir. Burada yeni MT-LB bazası əvəzinə BMP MLI-84 şassisindən istifadə edilib.

Raad-1 ("İldırım-1") 1996-cı ildə ildə İran tərəfindən hazırlanan və 2002-ci ildən kütləvi istehsalına başlanan 122 mm-lik özüyeriyən artilleriya qurğusudur. Baza şassisi 2S1-dən fərqlənir, burada MT-LB əvəzinə İranın yerli "Borağh" piyada döyüş maşınından istifadə olunub.


Ukrayna 2S1 modernləşdirməsinə Xarkov Traktor Zavodunda 15 oktyabr 2015-ci ildən başlayıb. Sonradan isə bu haubitsaların toplarının istehsalına başlanıldığı da məlum oldu. 2016-cı ilin fevral ayında modernləşdirilən 2S1 özüyeriyən qurğuları Ukrayna silahlı qüvvələrinə təslim edilib. Modernləşdirilmə proqramına görə 2S1 ÖAQ əsaslı təmirdən keçirilib, nəticədə qurğu Ukrayna istehsalı olan peyk naviqasiya sistemini, İsveçin "Volvo" dizel mühərrikini, yeni elektrik avadanlıqlarını və müasir rabitə vasitələrini əldə etdi.

Əsas silahı


2S1 artilleria qurğusunun əsas silahı 122 mm 2A31 haubitsasından ibarətdir. Bu silah ballistik imkanları və istifadə edilən döyüş sursatları baxımından122 mm D-30 haubitsası ilə tamamilə uyğunlaşdırılıb. 2A31 lüləsi borudan, qapaqdan, ejektor və ağız əyləcindən ibarətdir. Borunun uzunluğu 4270 mm-dir. Lülənin daxilində 3400 mm uzunluğunda 36 yiv mövcuddur. Yükləmə kamerasının uzunluğu 594 mm-dir. Lülə qurğusunun ümumi kütləsi 955 kq-dır. Şaquli klin tipli silahın çavmağı yarıavtomatik təkrar doldurma mexanizmi ilə təchiz edilir. Klin üzərində tutacağı olan bir lövhə quraşdırılıb ki, bu da mərminin böyük hündürlük bucaqlarında lülədən düşməsinə maneçilik törədir və əllə yüklənməni asanlaşdırır. Çaxmaq qrupunun ümumi kütləsi 35.65 kq-dır.

Sursatları

2A31 haubitsasının istifadə etdiyi əsas döyüş sursatları aşağıdakılardan ibarətdir:

RQM-2M kontakt partlayıcıya malik olan ZOF56 və ZOF56 qəlpəli fuqas mərmiləri;
AR-30 radio partlayıcıya malik olan ZOF7 və ZOF8 qəlpəli fuqas mərmiləri;
Həm AR-5 radio partlayıcıya , həm də RGM2 və ya V-90 kontakt partlayıcıya malik ZOF24, ZOF24J, 53-OF-462 və 53-OF-462J mərmiləri.


Mərmilərin başlanğıc sürəti 690 m/s, maksimum atəş məsafəsi isə 15.2 km-dir.


2S1 üçün zirehli texnikaları və atıcı vasitələri cəmləşmə rayonlarında, həmçinin uzunmüddətli müdafiə strukturlarını, körpüləri və keçidləri məhv etmək potensialına malik nizamlana bilən "Kitolov-2M" mərmiləri də hazırlanıb.

İşıqlandırma və tüstü mərmiləri də mövcuddur.

Zirehli maşınlarla mübarizə aparmaq üçün standart sursat dəstində 5 ədəd fırlanan ZBP1 mərmisi yerləşdirilir. Bu mərmilər 2 km məsafədə 180 mm homogen polad zirehə nüfuz etməyə qadirdir. Bundan əlavə, zirehli hədəflərə qarşı ZBK6 və ZBK13 fırlanmayan kumülativ mərmilərdən (müvafiq olaraq 400 və 460 mm homogen polad zirehə nüfuz edə bilirlər) atəş açıla bilər.

Düşmənin canlı qüvvəsinə qarşı mübarizə aparmaq üçün 2S1 qurğusunun döyüş dəstində ox formalı elementlərlə təchiz olunan qəlpəli 3Ş1 mərmiləri (onları bəzən iynəli mərmilər də adlandırırlar) də mövcuddur.


Bundan əlavə, SSRİ-də 122 mm M-30 və D-30 haubitsaları üçün müxtəlif zəhərli maddələrlə təchiz olunan qəlpəli-kimyəvi və kimyəvi mərmilər də hazırlanıb.

Maksimum atəş məsafəsini artırmaq üçün "super yüklü" yeni bir 122 mm M95 artilleriya mərmisi Xorvatiyada hazırlanıb, 718 m/s sürət əldə edən mərminin maksimum atış məsafəsi 17.133 km təşkil edir. 1997-ci ildə aktiv reaktiv qəlpəli fuqas mərmilər, hazır yivlərinin hesabına maksimum atəş məsafəsini 21.9 km-ə qədər artırmağa nail oldu.

Quruluşu

Zirehli Korpus və Qüllə. Özüyeriyən 2S1 "Qvozdika" qurğusu özüyeriyən artilleriya üçün klassik qüllə sxeminə görə hazırlanır. Maşının korpusu polad zirehli təbəqələrdən qaynaq edilir, tamamilə germetikdir və üzərək su maneələrini dəf etməyə imkan verir. Korpus üç hissəyə bölünür: güc (mühərrik-transmissiya), idarəetmə və döyüş bölmələri.

Korpusun ön hissəsinin sağ tərəfində mühərrik- transmissiya bölməsi yerləşir. Onun solunda isə maşının idarəetmə orqanları olan sürücü mexanikin oturacağı yerləşir. Korpusun orta və arxa hissələrində döyüş bölməsi yerləşir. Korpusun damında, diyircəkli relslər üzərində döyüş bölməsinin fırlanan və qaynaq edilmiş qülləsi quraşdırılır. Qüllə daxilində silah və ekipaj oturacaqları yerləşir.


Döyüş bölməsinin sağ tərəfində doldurucunun oturacağı və sursatlar, sol tərəfində isə tuşlayıcının oturacağı və nişangah qurğuları yerləşir.

Tuşlayıcının arxasında isə ÖAQ komandirinin oturacaq mövqeyi yerləşdirilib. Komandirin yeri maşının damına quraşdırılan kiçik qüllə ilə təchiz olunur. Qüllənin döşəməsində iki dəst kumulyativ sursatlar yerləşdirilir. Korpusun arxa hissəsində isə əsas silahın mərmiləri yerləşdirilir.


Sursatların maşına yüklənməsi arxa tərəfdəki xüsusi qapaq vasitəsilə həyata keçirilir. 2S1 qurğusunun zirehi ekipajın güllədən və qəlpədən qorunmasını təmin edir. Korpus və güllənin təbəqələrinin qalınlığı 20 mm-ə çatır.

Optik və rabitə vasitələri. Topu tuşlamaq, gündüz və gecə ərazidə kəşfiyyat işləri aparmaq üçün komandir qülləsində OU-3QA2 projektorlu TKN-3B nişangahı, həmçinin iki ədəd TNPO-170A prizma tipli periskopik müşahidə cihazı quraşdırılır. Tuşlayıcı isə qapalı atəş mövqelərindən atəş açmaq üçün 1OP40 artilleriya panorama nişangahı ilə, müşahidə olunan hədəflərə birbaşa tuşlama ilə atəş açmaq üçün isə OP5-37 nişangahı ilə təchiz edilir. Qüllənin sağ tərəfində, doldurucunun qapağının qarşısında 1 ədəd MK-4 fırlanan müşahidə cihazı da mövcuduur. Sürücü mexanik isə gecə maşını idarə etmək üçün TVN-2B gecəgörmə və 2 ədəd elektrikli isitməyə malik TNPO-170A prizma tipli periskopik müşahidə cihazları ilə təchiz edilir. Sürücü mexanikin oturacağının qarşı tərəfində elektriklə isidilən və qoruyucu zireh örtüyünə malik gözlük şüşəsi (tripleks) də mövcuddur.

Maşından kənarda olan abonentlərlə radiorabitə R-123M radiostansiyası vasitəsilə saxlanılır. Bu radiostansiya ultraqısa (VHF) diapazonda fəaliyyət göstərir və anten hündürlüyündən asılı olmayaraq 28 km məsafədə eyni stansiyalarla arasında sabit rabitəni təmin edir.

Ekipaj üzvləri arasında əlaqə isə R-124 daxili rabitə vasitəsi ilə təmin edilir.


Mühərrik və ötürücü. 2S1 qurğuları 300 at gücündə, V-formalı, 8 silindrli, qaz turbinli, dörd taktlı və maye soyutmalı YaMZ-238N dizel mühərriki ilə təchiz edilir. Transmissiya mexanikidir, iki ədəd planetar-sürtünmə mexanizminə, altı irəli və bir arxa ötürməyə malikdir. Altıncı irəli ötürmədə maksimal nəzəri sürət saatda 61.5 km-dir, arxa ötürmədə isə saatda 6.3 km sürət təmin edilir.

Hərəkətli hissə. 2S1 şassisi MT-LB çoxməqsədli daşıyıcının modifikasiyası bazasında hazırlanıb. Şassinin göstərilən parametrləri təmin etməsi üçün MT-LB şassinin dizaynı əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalıb. Baza maşını ilə müqayisədə şassiyə əlavə bir cüt dayaq təkərləri əlavə edilib. Beləliklə, şassi yeddi cüt rezin dayaq təkərlərindən ibarət olub.

Maşının arxasında istiqamətləndirici, ön tərəfdə isə aparıcı təkərlər yerləşir. Tırtıl zənciri barmaqlıq ilə bir-birinə bağlanan kiçik keçidlərdən ibarətdir. Hər bir tırtıl dişinin addımı 111 mm, eni isə 350 mm-dir. 2S1 asqısı fərdi torsion tiplidir. Birinci və yeddinci dayaq təkərlərində ikitərəfli hidravlik amortizatorlar quraşdırılır.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri


Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin silahlanmasında 1992-ci ildən 122 mm-lik özüyeriyən artilleriya qurğularının mövcudluğuna dair qeyri-rəsmi məlumatlar mövcuddur.


Bu qurğuların əsas Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri aşağıdakı kimidir:

İstehsal tarixi: 1969-1991
İstismar tarixi: 1971-ci ildən bu günə kimi
İstehsal sayı: 10000 ədəd
Əsas silahı: 122 mm-lik 2A31 topu
Çapı: 122 mm
Lülənin qalxma bucağı: -3....+70°
Lülənin fırlanma dərəcəsi: 360°
Atəş məsafəsi: 4-15.2 km
Mərmi sayı: 40 (35 ədəd qəlpəli fuqas, 5 ədəd zirehdələn)
Heyət sayı: 4
Uzunluğu: 7260 mm
Eni: 2850 mm
Hündürlüyü: 2725 mm
Baza: 4445 mm
Tırtıl arası məsafə: 2500 mm
Klirens: 400 mm
Zireh növü: polad
Korpusun zireh qalınlığı: 15 mm
Qüllənin zireh qalınlığı: 20 mm
Mühərrik: YMZ-238H
Tipi: Dizel
Silindir sayı: 8
Klapan sayı: 16
Sürəti: 61.5 km/saat, suda 4.5 km/saat
Ehtiyat məsafə: 800 km


İstifadəçiləri


Bu silahlar Rusiya və Azərbaycandan başqa Əlcəzair, Anqola, Ermənistan (2016-cı ildə cəmi 22 ədəd olub, ondan 12 ədədi işğal altında olan Dağlıq Qarabağ ərazisindədir), Belarus, Bolqarıstan, Vyetnam, Gürcüstan, Zimbabve, Konqo, İran, Yəmən, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Konqo, Kuba, Polşa, Rumıniya, Serbiya, Suriya, Sudan, Türkmənistan, Özbəkistan, Ukrayna, Uruqvay, Finlandiya, Xorvatiya, Çad, Çexiya, Eritreya, Efiopiya və Cənubi Sudanın silahlanmasında mövcuddur.

Əfqanıstan, Bosniya və Herseqovina, Macarıstan, Misir, İraq, Liviya, Slovakiya, Sloveniya və Toqo orduları bu qurğuları müxtəlif illərdə silahlanmasından çıxarıb.


Almaniya Demokratik Respublikası Federativ Almaniya Respublikası ilə birləşəndən sonra 2S1 qurğularının əksəriyyəti Finlandiyaya, az bir hissəsi isə ABŞ-a və İsveçə satıldı, 50 ədəd qurğu isə birləşən vahid alman ordusunun təlimlərində hədəf kimi istifadə edildi.

Bu artılleriya qurğulardan Dağlıq Qarabağ, Cənubi Osetiya, Dnestryanı, Luqansk və Donetsk seperatçıları ilə bərabər PKK/YPG və İŞİD terrorçuları da istifadə edir. Bu silahların əksəriyyəti seperatçı qurumlara birbaşa və ya 3-cü ölkə vasitəsilə verilib, terror qruplaşmaları isə onları dolayı yollarla və ya döyüşlərdə qənimət olaraq əldə edib.

Azərbaycan Ordusunda tətbiqi

Azərbaycan 2S1 özüyeriyən artilleriya qurğularının əksəriyyəti Rusiyadan 2008-2010-cu illərdə əldə edilib. Lakin onların 1992-1994-cü illər ərzində Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı hər iki tərəfdən istifadə edilməsinə dair qeyri-rəsmi, bəzən də ziddiyətli məlumatlar mövcuddur.

Münaqişənin ilk illərindən artilleriya bölmələrində xidmət edən zabitlər bu qurğuların Lənkəran yaxınlığında yerləşən hərbi hissələrdən birinin silahlanmasında yer aldığını və onlardan Fizuli-Cəbrayıl istiqamətində istifadə olunduğunu, Ağdam istiqamətində olan zabitlər isə bu qurğulardan deyil, onların qoşquda daşınan fərqli versiyalarından istifadə etdiklərini bildirirlər. Buradan belə bir qənaətə gəlmək olar ki, Azərbaycan Ordusu 1992-ci ildən məhdud sayda da olsa, bu silahlara malik olub və onlardan döyüş əməliyyatları zamanı konkret istiqamətdə istifadə edib. İstifadəçilər 2S1 qurğularının tətbiqini müsbət dəyərləndirirlər.


2016-cı ildə Azərbaycan Ordusunun silahlanmasında 54 ədəd 122 mm 2S1 "Qvozdika" mövcud olub. Azərbaycan Odusunun bu özüyeriyən artilleriya qurğuları hazırda motoatıcı briqadaların artilleriya divizionlarının silahlanması üçün istifadə edilir. Standart artilleriya divizionunun hər birində 3 artilleriya batareyası, hər batareyada isə 6 ədəd 2S1 qurğusu mövcud olmalıdır. Ordumuzun silahlanmasında mövcud olan 54 ədəd 2S1 qurğusu 3 ədəd artilleriya divizionunun və ya 9 ədəd artilleriya batareyasının bu qurğularla tam silahlanmasına imkan verir. Bu qurğular həm kompakt divizion şəklində, həm də bu divizionların hər birinə bir batareya olaraq paylanaraq digər artilleriya vasitələri ilə birgə istifadəyə imkan verir. Bu artilleriya qurğuları 2016-cı ilin aprelində düşmənə qarşı uğurla tətbiq edilib.

Digər hərbi əməliyyatlarda tətbiqi

2S1 özüyeriyən artilleriya qurğularından ilk döyüş istifadəsi faktı 1979-1989-cu illərdə baş verən Əfqanıstan müharibəsinə aiddir.

Onun istifadə taktikası hücum qruplarından sonra 2S1 batareyalarının hərəkətə keçərək, düşmənin aşkar edilən atəş nöqtələrini birbaşa tuşlama atəşi ilə məhv etməkdən ibarət idi. Bu taktika Sovet qoşunlarının itkilərini nisbətən azaltmağa kömək edirdi. Çətin keçilən ərazilərdə isə hərbi karvanların müşayiəti zamanı atəş dəstəyi xüsusi 2S1 ehtiyat batareyaları ilə təmin edilirdi. 2S1 batareyalarına onların komandirləri və ya motoatıcı taborların gücləndirildikləri artilleriya taqımlarının komandirləri rəhbərlik edirdi. Ümumiyyətlə 2S1 özüyeriyən qurğuları ilk döyüş istifadəsi nəticələrinə görə topçular tərəfindən müsbət dəyərləndirilir.


90-cı illərdə Yuqoslaviya müharibəsində demək olar ki, bütün münaqişə tərəfləri 2S1 qurğularından geniş istifadə etdilər.


Sovet İttifaqı İran-İraq müharibəsinin ilkin mərhələsində İraq artilleriya qruplaşmasının əsasını təşkil edən 2S1"Qvozdika" və 2S3 "Akasiya" özüyeriyən qurğularını Bağdada göndərdi. 1991-ci ildə "Səhra Fırtınası" əməliyyatı zamanı İraq qüvvələri tərəfindən 2S1, 2S3 özüyeriyən haubitsalarından və BM-21 YARS-dan geniş istifadə edildi. Bu silahların İraqda tətbiqi neqativ qiymətləndirildi, çünki koalisiya quvvələri demək olar ki, itkilərə məruz qalmadan davamlı olaraq irəllədilər. Buna səbəb kimi İraq qüvvələrinin komandanlıq və idarəetmə sisteminin o dövrdəki sovet standartlarına cavab vermədiyi göstərildi.


Bu qurğulardan 1992-ci ildə Moldovanın Dnestryanı bölgəsində baş verən münaqişədə seperatçılar tərəfindən tətbiqinə dair faktlar mövcuddur. 1992-1993-cü il Birinci Çeçenistan müharibəsində Qroznı şəhəri uğrunda gedən döyüşlər zamanı Rusiya Ordusunun istifadə etdiyi 2S1 qurğularından bir neçəsinin böyük sursat ehtiyatı ilə çeçenlərin əlinə keçməsi və rusların özünə qarşı istifadə edilməsi məlumdur. İkinci Çeçenistan kampaniyası zamanı isə onlardan əsasən Rusiya tərəfi istifadə etdi. Məsələn, 1999-cu ilin payızında Dəniz piyadalarının 2S1 özüyeriyən haubitsaları Rusiya Daxili Qoşunlarının 100-cü Xüsusi Təyinatlı Diviziyasının artilleriya dəstəyini həyata keçirdi.

1992- 1997-ci illərdə Tacikistanda baş verən Vətəndaş Müharibəsində Rusiyanın 201-ci motoatıcı diviziyasının artilleriya bölmələri 2S1 ÖAQ-dan istifadə etdilər.

2008-ci ilin avqustunda isə Cənubi Osetiya seperatçıları 2S1 artilleriya silahlarından Gürcüstan Silahlı Qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə istifadə ediblər.

2011-ci ildən etibarən Liviyadakı vətəndaş müharibəsində hökumət və digər qüvvələr tərəfindən 2S1 haubitsaları istifadə edilir.


2014-2017-ci illərdə Ukraynanın şərqindəki silahlı münaqişə zamanı 2S1 özüyeriyən silahlarından həm Ukrayna Silahlı Qüvvələri, həm də Donetsk və Luqansk seperatçıları aktiv istifadə edib.

Suriyadakı vətəndaş müharibəsinin ilkin mərhələsində "Qvozdika" haubitsaları hökumət qüvvələri tərəfindən istifadə edilirdi, sonra isə onlardan "Cəbhət ən-Nusra" və İŞİD terror qruplaşmasının silahlanmasında da olduğu məlum oldu. PKK/YPG-nin bu sistemlərə malik olduğu istisna olunmur.

Yəməndəki vətəndaş müharibəsində də 2S1 qurğularından istifadəyə dair faktlar mövcuddur.

Mənbələr:

https://wartools.ru/sau-russia/sau-gvozdika-2s1/
https://topwar.ru/162795-ukraina-zakupila-v-chehii-samohodnye-gaubicy-2s1-gvozdika.html
http://oruzhie.info/artilleriya/132-2s1-gvozdika
https://ru.wikipedia.org/wiki/2%D0%A11


Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Qvozdika   ÖAQ   Azərbaycan-Ordusu