Yəqin ki, mütəxəssislər hərtərəfli təhlil aparacaqlar. Siyasət baxımından çox mühüm bir tendensiyanı qeyd etmək olar. Elan edilmiş məqsədləri açıqlayan Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev türk dövlətləri ilə İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv ölkələr arasında inteqrasiyanı xüsusi qeyd edib.
Məsələ burasındadır ki, Tacikistan Orta Asiyada türkdilli ölkə deyil və təbii ki, TDT-nin üzvü deyil, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvüdür. Eyni şey İran, Əfqanıstan, Mərkəzi Asiya ilə həmsərhəd ölkələrə də aiddir, onların iştirakı olmadan iqtisadi, enerji, logistika və kommunikasiya layihələrini həyata keçirmək mümkün deyil.
Bu mənada Türkmənistanı sammitdə Prezident Sərdar Berdiməhəmmədov deyil, parlamentin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun təmsil etməsi kifayət qədər diqqətçəkəndir. Bu o halda baş verib ki, Türkmənistan Prezidenti ötən həftə Türkiyəyə səfər edib və danışıqların sonunda Ərdoğan Astana sammitində Türkmənistanın müşahidəçi statusundan TDT-nin tamhüquqlu üzvünə keçəcəyinə inandığını bildirib.
İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə Türkiyə Respublikası arasında ticarət-biznes əlaqələrinin institusionallaşdırılması, habelə birgə investisiya fondunun yaradılması məqsədi də bəyan edilib. Tərəflərin razılığı ilə Astana TDT-nin maliyyə paytaxtı seçilib. İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə Türkiyə Respublikası arasında əməli əlaqələrin dərinləşməsi fonunda körfəzdəki ərəb ölkələrindən, Çindən və ya Avropa İttifaqından da sərmayələrin cəlb edilməsi perspektivini görmək olar.
Tərəflər terrorizm və qeyri-qanuni silah ticarəti ilə mübarizədə səylərini birləşdirəcəklərini bəyan ediblər. Əlbəttə, nəzərə almaq lazımdır ki, vahid hərbi sistem mövzusu son dərəcə həssasdır və hər şeyi ictimailəşdirmək mümkün deyil. Bəlkə də müzakirələr baş tutub, lakin Mərkəzi Asiya ölkələri “narahat zona”dadırlar və ehtimal etmək olar ki, hələlik iddialı addımlardan çəkinməlidirlər.
Türkdilli dövlətlərlə İran və Tacikistan arasında əməkdaşlığa nail olmaq mümkün olacaqmı, ərəb dövlətləri və Pakistan bu inteqrasiyanı, daha geniş mənada Çin və Hindistan, Rusiya, ABŞ və Avropa İttifaqını necə qəbul edəcək? TDT-nin vasitəçiliyi olmadan Avropa İttifaqına Mərkəzi Asiyanın “ön qapısı” mövcuddurmu? Gürcüstanın özü üçün hansı perspektivi var? Bunlar Ermənistan üçün də keçərli suallardır. Təsadüfi deyil ki, Astanada Ərdoğan bir daha Ermənistanın Azərbaycan qarşısındakı öhdəliklərini yerinə yetirməli olduğunu xatırladıb.
Asif Cəfərov
Ordu.az
