Bu buraxılış Rusiyanın “Starlink”ə bənzər peyk şəbəkəsinin yaradılması prosesinin başlanğıcı oldu. Həmin sistem təkcə Ukrayna üçün deyil, dünyanın demokratik ölkələri üçün də strateji təhlükə yaradır.
“Bureau 1440”
Şirkət 2020-ci ildə telekommunikasiya şirkəti olan “MegaFon”un tərkibində “MegaFon 1440” adı altında yaradılıb. Layihəyə ilkin mərhələdə İT şirkəti olan “Yadro”nun rəhbəri kimi tanınan Aleksey Şelobkov rəhbərlik edib. “Yadro” məlumatların saxlanması sistemləri üzrə ixtisaslaşmış Rusiyanın ən böyük şirkəti hesab olunur.
Yarandığı dövrdə layihənin məqsədi səmərəli iqtisadi model hazırlamaq, zəruri texnoloji baza yaratmaq, avadanlıq prototipləri hazırlamaq və həm Yer üzündə, həm də kosmosda sınaqlar keçirmək idi. 2021-ci ildə VTB Qrupu “MegaFon 1440” layihəsinin 15 faiz payını əldə edərək 2 milyard rubl investisiya yatırdı. 2022-ci ildə şirkət “ICS Holding”in tərkibinə daxil edildi və “Bureau 1440” adlandırıldı. Holdinq Ukraynaya qarşı təcavüzü dəstəklədiyinə görə ABŞ-nin bloklayıcı sanksiyalar siyahısına (SDN siyahısı) daxil edilib.
“ICS Holding” Rusiyanın ən böyük aparat və proqram təminatı hazırlayıcısı, avadanlıq istehsalçıları arasında ikinci, gəlir həcminə görə isə ölkənin dördüncü ən böyük İT şirkətidir.
Holdinqin tərkibinə hesablama avadanlıqları hazırlayan “Yadro”, özəl kosmik şirkət “Bureau 1440”, informasiya təhlükəsizliyi sahəsində fəaliyyət göstərən “Garda Technologies” şirkətlər qrupu, SORM sistemləri üzrə ixtisaslaşmış “Citadel Group” və “Kritponit” elmi-texnoloji şirkəti daxildir.
“ICS Holding” Moskvadakı ZIL texnoparkında təxminən 50 min kvadratmetr sahə icarəyə götürüb və bunun üçün hər il 1,5 milyard rubl ödəyir. Burada peyklərin pilot istehsalı, laboratoriyalar və mühəndislik ofisləri yerləşir. Şirkət həmçinin bildirir ki, yerüstü stansiyalar, terminallar və idarəetmə sistemləri də Rusiya daxilində istehsal olunur.
Peyklər Rusiyanın “Soyuz-2” raketləri vasitəsilə Vostoçnı və Plesetsk kosmodromlarından orbitə çıxarılır. 2023-cü ildə “Bureau 1440” Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqına (ITU) “Rassvet”, “Rassvet-1” və “Rassvet-2” adlı üç peyk qruplaşması üçün müraciət təqdim edib.
2025-ci ilin iyununda Moskvadakı “Peçatniki” texnopolisi ərazisində bu peyklər üçün kosmik təyinatlı günəş panellərinin istehsal xətti istifadəyə verilib. Zavodun illik istehsal gücü 750 min vata qədərdir. Günəş panelləri peyklərin əsas komponentlərindən biridir və onların kütləvi istehsalına başlanması peyklərin seriyalı istehsalına hazırlığın geniş miqyas aldığını göstərir.
Ukraynanın Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin məlumatına görə, holdinqin baş direktorunun birinci müavini 29 yaşlı Boris Korolyovdur. O, Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin (FSB) direktor müavini Sergey Korolyovun oğludur və artıq gələcəkdə quruma rəhbərlik edə biləcək namizədlərdən biri hesab olunur.
Holdinqin əsas benefisiarının oliqarx Əlişir Usmanov olduğu bildirilir. Bundan əlavə, 76 yaşlı FSB general-polkovniki Andrey Fetisov şirkətin baş direktorunun müşaviri vəzifəsini tutur. O, vaxtilə xüsusi texnika və şifrələmə sistemlərinə cavabdeh olan elmi-texniki idarəyə rəhbərlik edib. Onun oğlu isə satınalma departamentinin rəhbəri təyin olunub.
Şirkət Rusiya federal büdcəsindən də böyük maliyyə dəstəyi alır. “Məlumat iqtisadiyyatı” milli layihəsi çərçivəsində ona 102 milyard rubl ayrılıb. Bundan başqa, şirkət əlavə olaraq 329 milyard rubl vəsaiti müstəqil şəkildə cəlb etməyi planlaşdırır.
Şirkət iddia edir ki, əsas modullar, komponentlər və peyk platformasının özü “Bureau 1440” tərəfindən hazırlanır. Müəssisə lazer rabitə terminalları, hərəkətverici sistemlər, enerji sistemləri, bort və yerüstü rabitə vasitələri daxil olmaqla bir sıra istiqamətlər üzrə fəaliyyət göstərir və istehsalın maksimum dərəcədə ölkə daxilində həyata keçirilməsinə üstünlük verir.
Lakin ekspertlərin fikrincə, peyklərin və terminalların əsas aparat hissəsinin əhəmiyyətli hissəsi böyük ehtimalla Çin istehsalı olan hazır komponentlərdən istifadə edilməklə hazırlanır. Şirkətin əsas üstünlüklərindən biri “ICS Holding” daxilində yaradılmış şaquli inteqrasiya modelidir. Bu model ona holdinqin digər şirkətlərinin təcrübəsindən yararlanmağa imkan verir.
Məsələn, radioelektronika sahəsində “Yadro”nun telekommunikasiya bölməsi ilə əməkdaşlıq edilir, həmçinin etibarlı məlumat ötürülməsi və yüksək məhsuldarlığın təmin olunması üçün komponentlərin inteqrasiyası və optimallaşdırılması həyata keçirilir. Tədqiqat və inkişaf işlərinin böyük hissəsi antenalar, gücləndiricilər və peyk, eləcə də yerüstü infrastrukturun digər əsas elementləri üzərində cəmləşib. Şəbəkənin əsas aparat və proqram təminatı da bu daxili əməkdaşlıq çərçivəsində hazırlanır.
“Bureau 1440”un son məqsədi aşağı Yer orbitində peyk qruplaşması yaratmaq və qlobal əhatə dairəsinə malik genişzolaqlı məlumat ötürülməsi xidmətləri göstərməkdir.
Rusiyanın “Starlink”i
Sistemin hər istifadəçi terminalı üçün 1 Gbit/s-ə qədər məlumat ötürmə sürəti və təxminən 50-70 millisaniyə gecikmə təmin edəcəyi gözlənilir. Bu göstəricilər Rusiyanın hazırda istifadə etdiyi geostasionar peyk rabitəsi sistemləri ilə müqayisədə ciddi üstünlük təşkil edir. Mövcud sistemlərdə gecikmə müddəti 600 millisaniyədən çox olur, məlumat ötürmə sürəti isə adətən saniyədə yalnız onlarla meqabitlə məhdudlaşır.
Peyklər yerüstü stansiyalarla Ka və Ku diapazonlarında əlaqə saxlayacaqlar. Bu tezlik diapazonlarını radioelektron mübarizə sistemləri vasitəsilə boğmaq çətindir. Bundan əlavə, bu diapazonları radioelektron kəşfiyyat vasitələri ilə aşkar etmək də daha mürəkkəbdir, çünki bu tezliklər üçün xüsusi aşkarlama avadanlıqları məhdud saydadır. Peyk qruplaşmasının təxminən 800 kilometr yüksəklikdə yerləşdirilməsi planlaşdırılır. Bu, “Starlink” peyklərinin tipik orbitlərindən daha yüksək, lakin “OneWeb” peyklərinin istifadə etdiyi orbitlərdən daha aşağı göstəricidir.
Sənaye ekspertlərinin fikrincə, Rusiya şirkəti öz rabitə peyklərini hazırlayarkən 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibənin başlanmasından sonra Baykonur kosmodromunda müsadirə edilən və orbitə buraxılmağa hazır vəziyyətdə olan 36 “OneWeb” peykindən müəyyən texniki həlləri və sistem arxitekturası elementlərini “mənimsəmiş” ola bilər. Məlumat ötürmə şəbəkəsi elə qurulur ki, məlumatların əsas emalı yerüstü idarəetmə mərkəzlərində və məlumat emalı mərkəzlərində həyata keçirilir. Eyni zamanda peyklər siqnalların çevrilməsi və marşrutlaşdırılması kimi baza funksiyalarını yerinə yetirirlər.
“Bureau 1440”un yekun peyk qruplaşmasında peyklərarası lazer rabitə sistemi də nəzərdə tutulur. Bu texnologiya “Rassvet-2” eksperimental seriyasına aid peyklər üzərində hazırlanıb və kosmosda sınaqdan keçirilib. Rabitə 5G-NTN (yerüstü olmayan şəbəkə) standartına əsaslanır. Bu da sistemin yerüstü rabitə şəbəkələri daxil olmaqla hibrid kommunikasiya sistemləri ilə uyğun işləməsinə imkan verir. Bu protokol əsasında fəaliyyət göstərən bort retranslyasiya sistemi artıq orbital sınaqları tamamlayıb və Yer ilə uğurlu siqnal mübadiləsi həyata keçirib.
Şəbəkənin qurulması
“Rassvet” qruplaşmasının ilk üç peyki 2023-cü ildə Vostoçnı kosmodromundan orbitə çıxarılıb. Onlar “Rassvet-1” missiyasının tərkibinə daxil idi və digər “Roskosmos” yükləri ilə birlikdə kosmosa göndərilmişdi. Bu peyklər şəbəkənin tam fəaliyyətini təmin etmək üçün nəzərdə tutulmamışdı. Onlardan məlumat ötürülməsi, rabitənin sabitliyi və orbitdə sistemlərin işləmə qabiliyyətinin yoxlanılması üçün istifadə olunurdu. Bu mərhələ “Bureau 1440”un əsas texnologiyalarını sınaqdan keçirdiyi ilk mərhələ oldu.
2023-cü il iyulun 1-də “Bureau 1440” “Rassvet-1” missiyasının ilk üç peyki ilə ilk rabitə sessiyasını həyata keçirdi. Həmin vaxt məlumat ötürmə sürəti 10 Mbit/s-ə çatmış, gecikmə müddəti isə 41 millisaniyə təşkil etmişdi. 2024-cü ilin mayında “Rassvet-2” missiyası çərçivəsində daha üç peyk Plesetsk kosmodromundan orbitə çıxarıldı. Bu kosmik aparatların ölçüləri əvvəlkilərdən daha böyük idi və onlar artıq gələcək seriyalı istehsal ediləcək peyklərin tammiqyaslı prototipləri hesab olunurdu.
Peyklərin aparat və proqram təminatı təkmilləşdirilmişdi. Xüsusilə 5G-NTN (yerüstü olmayan şəbəkə) standartını dəstəkləyən peyk rabitəsi avadanlıqları, eləcə də peyklərarası lazer rabitə sistemləri sınaqdan keçirildi. Sınaqlar zamanı 30-220 kilometr məsafələrdə 14 lazer rabitəsi təcrübəsi həyata keçirildi və ümumilikdə 1,5 terabayt məlumat ötürüldü. Tək bir sessiya ərzində məlumat itkisi olmadan 450 giqabayt məlumatın ötürülməsinə nail olundu.
2026-cı il martın 23-də peyklərin istehsalı ilə bağlı problemlər səbəbindən ilkin qrafikdən təxminən üç ay gecikmə ilə “Bureau 1440” 16 peykin orbitə çıxarıldığını elan etdi. Bu peyklər gələcək “Rassvet” sisteminin əsasını təşkil edəcək. Rusiyanın “İnternetə çıxış infrastrukturu” federal layihəsi “Rassvet” peyk sisteminin mərhələli şəkildə yerləşdirilməsini nəzərdə tutur: 2026-cı ildə 156 peyk, 2027-ci ildə 292 peyk (bu mərhələdə tam kommersiya xidmətlərinin başlanması planlaşdırılır), 2028-ci ildə isə 318 peyk. Bildirilir ki, zərurət yaranarsa, şirkət 2035-ci ilə qədər aşağı Yer orbitində 900-dən çox peyk yerləşdirə bilər.
Peyklərin istismar müddəti akkumulyator resursları və yanacaq ehtiyatları nəzərə alınmaqla təxminən beş il qiymətləndirilir. İlk partiyanın buraxılışındakı gecikmə səbəbindən bu qrafik müəyyən qədər dəyişə bilər. Lakin 2026-2027-ci illər üçün nəzərdə tutulan planların qismən həyata keçirilməsi belə Rusiya ordusuna “Starlink”ə bənzər etibarlı peyk rabitə sisteminə yenidən çıxış əldə etməyə imkan verəcək.
Qlobal təhlükə
“Bureau 1440” tərəfindən hazırlanmış istifadəçi terminallarının uzunluğu və eni 60 santimetrə qədərdir, çəkisi isə 15 kiloqramdan azdır. Hər terminal saniyədə 1 Gbit-ə qədər məlumat ötürmə qabiliyyətinə malikdir. Qurğular Rusiyanın iqlim şəraiti nəzərə alınmaqla hazırlanıb və -40°C ilə +40°C arasında temperaturda fəaliyyət göstərə bilir. “Starlink” terminalları kimi, Rusiya qurğuları da aktiv fazalı antena qəfəsi (AFAR) texnologiyası əsasında yaradılıb. Bu texnologiya terminala peyki avtomatik aşkar etməyə, onunla əlaqə yaratmağa və rabitəni saxlamağa imkan verir.
Açıq mənbələrdə yer alan məlumatlara görə, şirkət artıq terminalın əsas versiyasının hazırlanmasını başa çatdırıb və kütləvi istehsala hazırlaşır. Bundan başqa, “Bureau 1440” təyyarələrdə peyk internetinə çıxışı təmin etmək üçün aviasiya tipli istifadəçi terminalı da hazırlayır. Rəsmi məlumatlara əsasən, bu sistem “Sukhoi Superjet 100” (SSJ-100), MS-21 və Tu-214 təyyarələri üçün nəzərdə tutulub.
Layihə çərçivəsində rəqəmsal xidmətlərin hazırlanması üzrə “Aeroflot” şirkəti ilə əməkdaşlıq sazişi imzalanıb. Böyük Rusiya aviasiya istehsalçıları terminalın təyyarə sistemlərinə inteqrasiyası prosesində iştirak edirlər. 2025-ci ilin noyabrında “Bureau 1440” dəmir yolu nəqliyyatı üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi peyk rabitə terminalının prototipini də təqdim edib. Bu qurğu -50°C ilə +50°C arasında temperaturda və saatda 400 kilometr sürətlə hərəkət edən qatarlarda işləyə bilir.
Şirkətin hazırladığı terminalların xüsusiyyətlərini və rəhbərliyinin strukturunu nəzərə alaraq, onların qısa müddətdə Rusiya Silahlı Qüvvələri tərəfindən istifadə olunacağı ehtimalı çox yüksəkdir. Üstəlik, bu terminalların tətbiqi yalnız yerüstü sistemlərlə məhdudlaşmayacaq. Belə terminalların “Geran-2”, “Geran-3”, “Geran-5”, “Qarpiya” kimi Pilotsuz Uçuş Aparatlarında (PUA), eləcə də qanadlı raketlərdə quraşdırılması gözlənilə bilər.
Şirkətin texnoloji imkanları nəzərə alınarsa, daha kiçik kəşfiyyat və zərbə PUA-ları üçün miniatür terminalların hazırlanması da tamamilə real görünür. Bu texnologiya zərbə PUA-ları və raketlər üçün fasiləsiz idarəetmə-rabitə xətti yaratmaqla yanaşı, onların son dərəcə aşağı yüksəkliklərdə effektiv fəaliyyət göstərməsinə imkan verəcək. Oxşar taktikanın Ukraynanın zərbə PUA-ları tərəfindən müvəqqəti işğal olunmuş ərazilərdə Rusiya hava hücumundan müdafiə sistemlərini məhv etmək üçün mütəmadi istifadə edildiyi məlumdur.
Eyni zamanda, Ukraynanın istifadə etdiyi “Starlink” terminallarından fərqli olaraq, Rusiya terminallarında Rusiyanın öz ərazisinə zərbələrin endirilməsini məhdudlaşdıran coğrafi bloklama sistemlərinin olmayacağı gözlənilir. Bu isə Rusiya ordusuna, eləcə də onun müttəfiqlərinə və nəzarətində olan hərbiləşdirilmiş qruplara bu sistemlərdən istənilən vaxt və istənilən yerdə istifadə etməyə imkan verəcək.
Qeyd etmək vacibdir ki, Ukraynanın əməliyyat təcrübəsi və Rusiyanın “Starlink” peyk rabitəsini boğmaq cəhdləri bunun texniki baxımdan son dərəcə çətin olduğunu göstərib. Çoxsaylı peyklərin mövcudluğu və onların səma boyunca sürətli hərəkəti səbəbindən lokal hədəflərin müdafiəsi xaricində bu rabitəni tamamilə pozmaq praktiki olaraq mümkün deyil.
Eyni zamanda, zərbə sistemlərinin son dərəcə aşağı yüksəklikdə uçması onların aşkarlanmasını və qarşısının alınmasını əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir, reaksiya müddətini isə minimuma endirir. Nəzəri baxımdan peyk rabitə terminallarının koordinatları müəyyən etmək üçün QNSS antenalarına ehtiyacı var və buna görə də saxta siqnallarla çaşdırılmaları mümkündür. Lakin belə terminallar “Kometa” kimi maneələrə davamlı CRPA antenaları ilə birgə istifadə oluna və ya ətalətli naviqasiya, PNT və digər alternativ naviqasiya sistemləri ilə inteqrasiya edilə bilər.
Ukrayna konteksti
Bu məqalə yazılan zaman Rusiyanın ilk seriyalı rabitə peyklərinin uçuş trayektoriyalarını tam təhlil etmək mümkün deyil, çünki onlar hələ son orbitlərinə çatmayıblar və NORAD kataloq nömrələri almayıblar. Lakin üç tam funksional prototip peykin orbital trayektoriyalarının təhlili göstərir ki, onlar sıx qrup şəklində hərəkət edir və gün ərzində iki-üç dəfə birbaşa Ukrayna üzərindən keçirlər. Hər keçid təxminən 15-20 dəqiqə davam edən rabitə “pəncərəsi” yaradır.
Bu məlumatlar əsasında belə nəticəyə gəlmək olar ki, ən pis ssenaridə belə, əgər peyklər Ukraynadakı Rusiya hərbi əməliyyatlarını dəstəkləmək üçün optimal şəkildə yerləşdirilərsə, təkcə 16 peykdən ibarət ilk partiya gün ərzində bir neçə dəfə təkrarlanan və ümumi müddəti bir neçə saata çatan rabitə “pəncərələri” yarada bilər. Bu isə tammiqyaslı peyk qruplaşmasının formalaşmasını gözləmədən dərhal əks-tədbirlərin hazırlanmasını zəruri edir. Çünki sistemin əməliyyat istifadəsi qruplaşma tam formalaşmadan çox əvvəl başlaya bilər.
Nəticə
Rusiyanın “Starlink”ə bənzər sistemi kommersiya xidməti baxımından “Starlink”lə rəqabət apara bilməyəcək. Lakin bu, onun əhəmiyyətsiz olması demək deyil. Sistemin imkanları Rusiya ordusunun, dövlət qurumlarının və iri korporasiyaların etibarlı qlobal rabitə və zərbə sistemləri üçün idarəetmə kanallarına olan tələbatını ödəmək üçün kifayət edəcək. Bundan əlavə, bu peyk şəbəkəsinə çıxışın və onun vasitəsilə idarə olunan sistemlərin Rusiyanın tərəfdaşlarına, yəni İran, Şimali Koreya, Afrika hərbi rejimləri, eləcə də Afrika və Asiyadakı hərbiləşdirilmiş qruplara təqdim olunması riski də mövcuddur.
Bu isə yalnız Ukrayna üçün deyil, həmçinin Avropa, Fars körfəzi regionu, Yaponiya, Cənubi Koreya və ABŞ-nin dünya üzrə maraqları üçün qlobal təhlükəsizlik riski yarada bilər.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
