Maraqlıdır, Moskva Azərbaycan ekstraterritorial dəhlizi variantını müdafiə edir? Habelə Overçukun bəyanatı ən azından geniş siyasi və ictimai dairələr üçün mühüm “incəlik” açır. O, Zəngəzur dəhlizini “Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin bir hissəsi” adlandırır.
Söhbət çox güman ki, Rusiya-İran-Fars körfəzi kommunikasiyasından gedir. Son vaxtlara qədər bu layihənin üç istiqaməti göstərilirdi: şərq, mərkəzi və qərb. Birinci Rusiya-Qazaxıstan-Türkmənistan-İran dəmir yolu əlaqəsini, ikinci Xəzər dənizi ilə naviqasiyanın genişləndirilməsini, üçüncü isə Mahaçqala-Bakı-Azərbaycan Astara-İran Astara-Rəşt dəmir yolu əlaqəsini nəzərdə tutur. Overçukun sözlərindən belə çıxır ki, Rusiya və Azərbaycanın dördüncü kommunikasiya variantı da var: ya Zəngəzurdan, ya da İran ərazisindən keçə biləcək Mahaçqala-Bakı-Horadiz-Culfa. Zəngəzurda dəmir yolu hissəsinin uzunluğu 42 km, İran ərazisində isə 50 km-dir. Üstəlik, iki körpü tikmək lazım gələcək.
Rusiya və Azərbaycan bu yaxınlarda nəqliyyat dəhlizinin sərhəd və gömrük tənzimlənməsi məsələsini müzakirə ediblər. Görünür, hansısa sadələşdirilmiş prosedur razılaşdırılacaq, gömrük rəsmiləşdirilməsinin qarşılıqlı tanınması nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, əgər yüklərə Rusiya gömrük xidmətləri tərəfindən icazə verilibsə, onlar Azərbaycanla sərhəddə yalnız sənəd yoxlamasından keçəcəklər və əksinə istiqamətdə də eyni prosedur tətbiq olunacaq. Rusiya Baş nazirinin faktiki müavini qeyd edir ki, eyni prinsip nəqliyyat dəhlizinin Zəngəzur hissəsində də tətbiq olunmalıdır. Ermənistan bununla razılaşmasa, marşrut İran ərazisindən keçəcək.
Bakı nümayəndələri də bunu deyirlər. Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi - Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev hətta Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycan üçün cəlbedici olmadığını bildirib. Ancaq İlham Əliyev oktyabrın 16-da Füzuli sakinləri ilə görüşdə əmin edib ki, Zəngəzura tanklarla deyil, avtomobillərlə qayıdacaqlar. Türkiyənin yanaşması da son dərəcə əhəmiyyətlidir. Əgər Rusiya üçün Zəngəzur hissəsi Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin bir hissəsidirsə, Türkiyə bunu Şərq-Qərb geosiyasi oxu baxımından nəzərdən keçirir.
Ankara İranın da iştirakı ilə Orta Asiya ilə strateji əlaqədə vasitəçilik etməyə razı olacaqmı? İran ərazisindən Azərbaycan-Naxçıvan kommunikasiyası Rusiyanın təsirini də məhdudlaşdırır. 10 noyabr bəyannaməsinin 9-cu bəndinə əsasən, Moskvanın Azərbaycanın qərb rayonları-Naxçıvana nəzarət zəmanəti var. Bu mənada Overçukun açıqlaması məsləhət xarakterli müzakirələrin məxfilikdən çıxarılmasına yox, Zəngəzur sektorunun hər şeydən öncə Rusiyanın problemi olduğuna bənzəyir.
Bu baxımdan, Ermənistandan yan keçən dəmir yolu və magistralın tikintisi ilə bağlı Moskva ilə Bakı arasında informasiya axınının vəhdəti də diqqətəlayiqdir.
Asif Cəfərov
Ordu.az
