Yaxın Şərqin demokratiyası, hərbi müdaxiləsi, rentye quruluşu, yetişməmiş millətçilik, sosial quruluş və bir çox başqa problemlər çox vaxt bizə “problemlərin nə olduğunu” unutdurur. İsrail-Fələstin məsələsi belə bir məsələdir. Müasir dövrdə Yaxın Şərqin istər daxili dinamikası, istərsə də xarici faktorları ona İsrail-Fələstin məsələsinin nə olub-olmadığını açıq şəkildə ifadə etməyə mane olur. Əslində, Levant coğrafiyasında “Ərəb milli dövlətinin qurulması”, “Aliya-Yəhudi köçü”, “İsrailin qurulması”, “Ərəb-İsrail müharibələri”, “İsrail-Fələstin problemi” və son nəticədə “Fələstin məsələsi” kimi təriflərlə ifadə edilən “problem” əslində məsələyə necə və hansı prizmadan yanaşılması ilə bağlıdır.
Hazırda Qəzzada və hətta ümumilikdə regionda baş verən hadisələri nəzərə alsaq, şərhlərdəki fərqliliklərin səbəblərini anlamaq olar. Ancaq bu nöqtədə problemi müəyyənləşdirməyə çalışmaqdan kənara çıxmaq və həlli istiqamətində sürətli addımlar atmaq lazımdır. Burada paradoks ondan ibarətdir ki, problemi müəyyənləşdirmədən həll etmək mümkün deyil. Digər tərəfdən, məsələ həll olunmasa, nizamsız fasilələrlə təhlükəsizlik partlayışlarının daimi xarakter alacağı aydındır.
Atılmalı olan addımlar
Praqmatik yanaşma ilə Fələstin üçün ilk növbədə “vacib olana üstünlük verilməli”, yəni böhrandan münaqişəyə çevrilən vəziyyət sakitləşdirilməli, lakin problemin həlli üçün bütün tərəfləri qane edəcək sürətli addımlar atılmalıdır. Əks təqdirdə, bu, insan faciələri ilə bağlı təhlükəsizlik problemlərinin pandemiya şəklində ortaya çıxdığı, yayılması və həyatın sona çatdığı bir dövr olacaq. Daha sonra Fələstində baş verənlərin qərəzsiz və ədalətli bir nəticəyə çatdırılması üçün atılması lazım olan addımlar müzakirə edilməlidir.
Məsələni həll etmək üçün ilk növbədə emosiyalarla hərəkət etmək vərdişini bir kənara atıb, rasional metodlardan, diskursdan və vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Lakin belə bir seçim üçün problemi həll etmək qabiliyyətinə malik üçüncü tərəflər problemin subyekti deyil, onun kənar müşahidəçiləri olmalıdırlar. Beynəlxalq ictimaiyyətin “güclü”ləri artıq münaqişə tərəfinə çevrildiyindən, müdrik aktorların sayı o qədər də çox deyil.
Məsələn, diaspor səbəbiylə İsrailə qeyd-şərtsiz dəstək verən Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ), Rusiya təhdidinə görə ABŞ-nin eşitmək istədiyini dilə gətirən Avropa, yeni böhran başlayanda Ukraynanı gündəmdən çıxaran Rusiya, Sakit okeandakı yarışmada rahat bir nəfəs alan Çin və ya milli birliyini ekspansionizmə və İsrail əleyhdarlığına indeksləşdirən İran kimi ölkələr indi Fələstin məsələsinin tərəfinə çevrilib. Başqa sözlə, onlar ədalətli və davamlı sülh üçün oynamalı olduqları rolu ikinci plana atdılar.
Türkiyənin normallaşma cəhdləri
Birinci Dünya müharibəsindən sonra öz milli sərhədlərinə çəkilən Türkiyənin vəziyyəti digər ölkələrdən fərqlidir. Türkiyə son vaxtlar “normallaşma” təşəbbüsləri ilə Yaxın Şərqdə müsbət təcil qazanıb. Region ölkələri ilə siyasi müstəvidə aparılan danışıqlar öz bəhrəsini verməyə başlayıb. Məsələn, Türkiyənin Misir, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ), Səudiyyə Ərəbistanı, Yunanıstan və İsraillə münasibətlərini müsbət gündəmə gətirməsi vacibdir. Bundan əlavə, amerikalıların yanlış Suriya siyasətinə baxmayaraq, NATO-nun Vilnüs sammitində ABŞ ilə əldə olunan təcil ümidvericidir. Ukrayna hücumundan sonra Rusiya ilə Qərb arasında “açıq qapı” olmaq siyasəti Türkiyənin xarici siyasətinin potensialını ortaya qoyur.
Nəticə etibarilə Türkiyə belə bir xarici siyasət təşəbbüsü ilə Fələstindəki gərginliyin sona çatmasına və daimi sülh dövrünün yaradılmasına töhfə verə bilər. Bununla belə, Türkiyənin iştirak edəcəyi konstruktiv təşəbbüsün qarşısındakı maneələrdən xəbərdar olmaq lazımdır. Qərb dövlətləri ilk növbədə öz “Türkiyə” qərəzlərindən qurtulmalıdırlar. Türkiyə doğru və ədalətli olanı dilə gətirdiyinə görə öz maraqlarını ön planda tutan ABŞ və Avropa zehniyyəti Türkiyənin təşəbbüslərinə narahatlıqla yanaşır.
Amerikalıların 1 Mart Memorandumu ilə əlaqədar Türkiyədə “Qərb” administrasiyasını hakimiyyətə gətirmək istəyini nəzərə alsaq, onların “Ərdoğan” mərkəzli bir uğur hekayəsinə hazır olduqlarını söyləmək olmaz. Bəlkə də bu səbəblə Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanla telefon danışığına önəm verən Entoni Blinken bütün region ölkələrinə səfər edərkən Türkiyəyə gəlməyib. Deməli, Avropa və ABŞ indi “Türkiyə kompleksi”ni bir kənara qoymalıdır.
İsrail və Fələstin cəbhəsi
Problemin birbaşa tərəfi olan İsrail Türkiyənin bölgədə təhlükəsizlik və sabitliyə töhfə verə biləcəyinin fərqindədir. Lakin İsrailin daxili siyasətindəki mühafizəkarlıq və ABŞ zəmanətlərinə “həddindən artıq” inam hissi təəssüf ki, məhdudlaşdırıcı təsir göstərir. İkinci Dünya müharibəsində soyqırıma çevrilən fəlakətləri və onun yaxın tarixindəki müharibələri nəzərə alsaq, İsrailin diplomatiyada güzəştə getməsi cəsarət tələb edir. Bununla belə, İsrail xalqının daxili və xarici sülh olmadan daim uçurumun kənarında yaşamalı olduğu və indi daimi həll yollarına üz tutmağın zəruri olduğu açıq-aydın görünür.
Fələstin tərəfini nəzərə alsaq, Türkiyənin əli daha güclüdür. Fələstinin problemli daxili siyasi harmoniyası bir çatışmazlıq olsa da, Türkiyə “İsrail-Fələstin” sülhünə tərəfsiz və ədalətli yanaşmanı gündəmə gətirə bilər. Bundan əlavə, Misir və İordaniya kimi region ölkələrinin Türkiyə ilə həmrəyliyi sülh prosesinə müsbət töhfə verə bilər.
İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının çətiri altında başlanacaq və “Sivilizasiyaların Harmoniyası”na əsaslanan bir təşəbbüsdən xəbərdar olmaq lazımdır. Türkiyə və digər ölkələrin əl-ələ verərək başlada biləcəyi bir təşəbbüslə hələ də çıxılmaz vəziyyətdə olan İsrail-Fələstin məsələsində yeni səhifə açıla bilər. Türkiyənin “vasitəçi” və ya “zamin” missiyalarına hazır olduğunu bəyan etməsi əslində belə bir niyyətə işarədir.
Digər tərəfdən, İsrail tərəfi bütün ağıllı tərəflərin ifadə etdiyi iki dövlətli həllə hazır olmalıdır. Diplomatiyanın əhatə dairəsinin dinc gələcək, lakin bəzi sahələrdə geri addım tələb etdiyini nəzərə alsaq, israillilər cəsarətli qərarlar qəbul etməlidirlər. Digər tərəfdən, Fələstin tərəfində də “ağ səhifə” açmaq üçün cəsarət olmalıdır. Lakin indiki proseslər bu cür gözləntiləri yalnız arzu səviyyəsində qoyur.
Əslində, bir həll istənildikdən sonra onu tapmaq və mümkün etmək çətin deyil. Lakin istənilən halda həm İsrail, həm də Fələstin silahlarını susdurmalı və belə bir prosesə müsbət yanaşmalıdır. Mövcud şərtlər tərəfləri həlldən çox münaqişəyə aparır. HƏMAS-ın əlində olan girovların azad edilməsi və İsrailin hücumlarının dayandırılması tərəfləri geri addım atmağa sövq edə bilər. Əks halda günahsız insanların məhvi davam edəcək.
Nəhayət, “ədalət yalnız bərabərlər arasında olur” anlayışından imtina edilməlidir. “Sülhün uduzanı yoxdur” devizi ilə ağrıları bir kənara atıb həll üçün cəsarətli olmaq lazımdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
