Tez-tez verilən suallardan biri də İsrailin itkiləri və yaratdığı şok baxımından Holokostla müqayisə etdiyi əməliyyatın yalnız HƏMAS tərəfindən planlanıb həyata keçirildiyi, yoxsa bunun arxasında müxtəlif dövlətlərin olub-olmadığıdır. Bu hərəkəti ilə HƏMAS keçmişdə nümayiş etdirdiyi imkanlarını ciddi şəkildə aşaraq, müşahidəçiləri təəccübləndirdi. İranın HƏMAS ilə yarandığı gündən bu günə qədər inkişaf etdirdiyi əlaqələr və Tehrandakı hərbi rəsmilərin son dəstək bəyanatları təbii olaraq diqqətin İrana yönəlməsinə səbəb olub.

İranlıların Fələstin məsələsinə marağı və HƏMAS ilə təmasları yeni deyil. Ayətullah Xomeyninin 1963-cü ildə həbs olunaraq, xaricə sürgün edilməsinə səbəb olan məşhur Fevziyə mədrəsəsində etdiyi çıxışda reaksiya verdiyi məsələlər arasında Şahın Ağ İnqilabı ilə yanaşı İsraillə inkişaf etdirilən əlaqələr də var idi. Əslində, sonradan inqilabı həyata keçirən kadrların bir qismi 1970-ci illərdə İsrailə qarşı olan ərəb ölkələrində partizan təhsili almışdı və bəziləri İranda müxtəlif aksiyalar həyata keçirmişdilər.

İnqilabdan sonra ölkəyə ilk səfər edən liderlərdən biri Fələstin Azadlıq Təşkilatının (FAT) əfsanəvi lideri Yasir Ərəfat olub və İsrailin ölkədəki nümayəndəliyi təşkilat üçün ayrılıb. Lakin İraq müharibəsi ilə Fələstin Azadlıq Təşkilatının Səddam Hüseyn tərəfdarı münasibəti münasibətləri qırılma nöqtəsinə gətirdi. 1987-ci ildə İslam ideologiyası ilə HƏMAS-ın yaradılması Tehranda müsbət qarşılandı. Davamlı olaraq inkişaf edən münasibətlər Suriyada xalq inqilabının başlaması ilə pozulsa da, vətəndaş müharibəsi sona yaxınlaşdıqca münasibətlər yenidən yoluna düşdü.

“Müqavimət oxu” nədir?

İranlıların inqilabın əvvəlindən Livan və Suriya ilə inkişaf etdirdiyi sıx əməkdaşlığa 2003-cü ildə İraqın işğalı ilə bu ölkə də qoşuldu və beləliklə, iranlıların “Müqavimət Oxu” adlandırdıqları bir kəmər və bir sıra siyasi strukturlar meydana gəldi. İranlı siyasi nəzəriyyəçilərin tez-tez istinad etdiyi nəzəriyyəyə görə, İran İslam dünyasının mərkəzi “Ümmül-Qura” olaraq “Müqavimət Oxu”nun mərkəzində yer alarkən, qeyd olunan oxdakı digər dövlətlər və strukturlar da “Böyük Şeytan” Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) və İsrail oxuna qarşı cəbhəni təşkil edir.

“Ərəb baharı”ndan sonra baş verən hadisələr və Yəməndə Zeydi husilərin hakimiyyəti ələ keçirməsi İranı ənənəvi olaraq zəif olduğu Qırmızı dəniz - Babül-Məndəb bölgəsində də fəallaşdırıb. Xüsusilə də Səudiyyə-Ənsarullah müharibəsi zamanı Tehran təşkilata çoxlu raket və Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) göndərib, hətta texnologiya transfer edib. Maraqlıdır ki, ABŞ-nin son 10 ildə regionla bağlı siyasəti müttəfiq hesab etdiyi ölkələri zəiflədərkən, “düşmən” İran Qırmızı dəniz, Fars körfəzi və Şərqi Aralıq dənizi üçbucağında tarixində heç vaxt olmadığı qədər nüfuzlu aktora çevrilib.

Xomeynidən sonra zəifləyən islamçı ideologiyanın tədricən fars/İran millətçiliyi ilə əvəzlənməsinə və bu vəziyyətin daxili və xarici siyasətdə mühüm əks-səda doğurmasına baxmayaraq, İran rəsmiləri sözügedən geosiyasi formasiyanın yaratdığı imkanlardan yararlanmaqdan çəkinməyiblər. Sözügedən “müqavimət oxu”nun bütün ünsürlərinin ərəb kimliklərinə sahib olması İsrail məsələsinin şiə və ya sünni ərəb küçəsindəki anlamını bilən İran üçün fürsət yaratdı.

Tehran bu vəziyyətdən məharətlə istifadə edərək, ABŞ və İsrailin qarşısına çıxardığı təşkilatlarla minimum qiyməti ödəyərək, maksimum zərbə vurmaq idarəetməsinin ardınca getdi. İsrailin İraq və Suriyada silah ötürülməsinin qarşısını almaq səyləri, nüvə obyektlərinə təxribat və ya alimlərin öldürülməsi kimi İran daxilindəki fəaliyyətləri, Səudiyyə rəsmilərinin “Artıq münaqişəni İranın daxilinə keçirəcəyik” bəyanatları müəyyən nəticələr versə də, Tehranı strateji cəhətdən geri itələyə bilmədi.

“Əqsa Tufanı” və İran

HƏMAS-ın son hücumları İran daxilində böyük sevincə səbəb oldu və İsrailin günlərinin sayılı olduğuna dair rəsmi rəvayətləri dəstəkləyəcək bir inkişaf kimi təqdim edildi. Bir çox iranlı xadimlər bu hərəkəti İranın “strateji səbri”nin sonu və son 10 ildə İsrail və ABŞ-nin İran hədəflərinə hücumlarına cavab kimi şərh ediblər. Xarici işlər naziri Əmir Abdullahian “Ox” ölkələrinə səfər edib və Qətərdə HƏMAS-ın siyasi lideri İsmayıl Haniyə ilə görüşərək, ölkəsinin son hadisələrdə təşəbbüskar olduğunu göstərməyə çalışıb.

Lakin ilk gündən İran rəsmiləri hər hansı bir qisasa bəhanə yaratmamaq üçün bəyanatlarında ehtiyatlı davrandılar. Rəsmilər, xüsusən də ölkə lideri Xameneyi baş verənlərin tamamilə HƏMAS-ın daxili planlaması və əməliyyatları olduğunu vurğulayaraq, onların yalnız siyasi dəstək verdiyini iddia edib. Abdullahianın xüsusilə “Hizbullah” lideri Həsən Nəsrullahla görüşündən sonra ox adına verdiyi açıqlamalar diqqət çəkib.

İranlı nazir bu səfərlə hadisələrdən cəmi bir neçə gün sonra hərbi münaqişə bitdikdən sonra qurulacaq danışıqlar masasının əsas həmsöhbətinin Tehran olduğu mesajını verməyə çalışıb və hücumların davam edəcəyi təqdirdə müqavimət qüvvələrinin kortəbii hərəkətə keçəcəyini, hətta qabaqlayıcı addımlar ata biləcəyini, bütün əllərin tətikdə olduğunu bildirib.

Bu qrupların müstəqil qərarlar verdiyi və buna görə də İranın bu qruplaşmaların qarşısını almaq üçün heç nə edə bilməyəcəyi ilə bağlı bəyanatlar həm nazirlik, həm də ölkədəki müxtəlif rəsmilər tərəfindən tez-tez ifadə olunub.

İranın uzunmüddətli regional strategiyasına nəzər saldıqda belə görünür ki, bütün anti-İsrail və anti-ABŞ ritorikasına baxmayaraq, Tehran bu ölkələrlə birbaşa qarşı-qarşıya gəlməmək üçün ehtiyatlı davranır. Hətta 2020-ci ilin əvvəlində ölkənin milli qəhrəmanına çevrilən Qüds Qüvvələrinin komandiri Qasım Süleymani ABŞ-nin əməliyyatı nəticəsində Bağdadda öldürüləndə, Tehran praktik olaraq son dərəcə təmkinli davrandı və təbliğat fəaliyyəti ilə reaksiya verməyə üstünlük verdi.

Bu gün İran rəsmilərinin açıq şəkildə ifadə etdiyi kimi, Fələstin və Qəzzada vəziyyət nə qədər ağırlaşsa da, ölkənin birbaşa İsrailin və ya ABŞ-nin hücumuna məruz qalmadığı müddətcə, İranın hər hansı bir hərbi müdaxilə etməyəcəyi açıqdır. Bununla belə, başda “Hizbullah” olmaqla regional vəkillərin hərəkətə keçməsi ciddi bir ehtimaldır. Artıq “Hizbullah” İsrailə şimal sərhədlərindən ondan çox hücum edib və 25-ə yaxın yaraqlısını itirib.

Bənzər kiçik miqyaslı hücumlar ABŞ-nin İraq və Suriyadakı varlığını hədəf almağa başlayarkən, Yəməndən İsrailə atılan qanadlı raketlərin də ABŞ tərəfindən zərərsizləşdirildiyi barədə məlumatlar var. Bu vəziyyət Qəzzaya daha böyük hücum halında başda “Hizbullah” olmaqla vəkil təşkilatların reaksiyasının genişmiqyaslı regional qarşıdurmaya hazır olduqları şəkildə şərh edilə bilər. Bununla belə, ilk gündən hesab edirik ki, regional münaqişə kontekstində afterşoklar əsas zərbə qədər güclü olmayacaq. Başda ABŞ-nin İraq və Suriyadakı maraqları olmaqla münaqişələrin genişmiqyaslı hala gəlməsi halında hər kəsin itirəcəyi çox şey var.

Bayden administrasiyasının çox da sevmədiyi Netanyahunun praktiki qazancları çox məhdud olacaq və qlobal anti-ABŞ əhval-ruhiyyəsini artıracaq hərbi macəralarını dəstəkləmək əvəzinə, enerji qiymətlərini nəzarətdə saxlamaqdan tutmuş İranla nüvə sazişinə qayıtmağa, ABŞ-də keçiriləcək seçkilərə qədər müxtəlif prioritetləri var. Yenə də Vaşinqtonun hadisələrin İranla bağlı olmadığına dair Tehran administrasiyasından daha israrlı açıqlamalar etməsi onun münaqişələrin yayılmasını istəmədiyinə işarə kimi şərh edilməlidir.

Son məsələ olaraq 7 oktyabr hücumları ilə yenidən gündəmə gələn İranın regional siyasətləri Türkiyəni yaxından maraqlandırır. 44 ildir davamlı olaraq ABŞ/İsrail əleyhinə şüarlar səsləndirən ölkə xüsusilə 11 sentyabrdan sonra ABŞ-nin siyasətləri sayəsində regional təsirini görünməmiş dərəcədə artırıb. Bunda ABŞ-nin zəiflətdiyi mərkəzi hökumətlərdən ibarət hakimiyyət boşluğunu doldurması xüsusilə təsirli idi. Əslində, İsrailin kövrəkliyini və zəifliyini açıq şəkildə ortaya qoyan son hücumlarda İran mediası və yarı-rəsmi şəxslərin İsraillə yanaşı Türkiyə, Azərbaycan və Səudiyyə Ərəbistanı kimi regional dövlətləri də hədəf alması diqqət çəkir. İranın açıqladığı və həyata keçirdiyi siyasətlər arasındakı məsafə yaxın gələcəkdə ölkənin mümkün regional siyasətlərinin istiqaməti ilə bağlı suallar doğurur.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az