Üzvlük prosesləri hələ rəsmən tamamlanmasa da, Körfəz ölkələrinin BRICS-ə marağı vurğulanmağa layiq bir məsələdir. Uzun illər BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı kimi Qərb blokunun üzvü olan Körfəz ölkələrinin Çin və Rusiya kimi anti-Qərb güclərinin rəhbərlik etdiyi iqtisadi birliyə qoşulmaq həvəsi təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf konsepsiyalarında gizlidir.

Qərb ölkələrinin İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Körfəz ölkələrinə verilən de-fakto təhlükəsizlik zəmanətlərindən yayınmaq cəhdlərinə baxmayaraq, Çin və Rusiyanın Körfəz təhlükəsizlik arxitekturasında məsuliyyəti öz üzərinə götürməyə can atması və bu iki ölkənin rəhbərlik etdiyi blokda iqtisadi inkişaf üçün siyasi islahatların aparılmaması BRICS-i Körfəz ölkələri üçün cəlbedici edən əsas amillərdir.

“Körfəz regionunun iqtisadiyyatı şaxələndirmək, neft asılılığından qurtulmaq və regional sabitliyi qoruyub saxlamaq kimi əsas ehtiyaclarının liberal iqtisadi nizamın himayədarı olan Qərb dövlətləri tərəfindən kifayət qədər nəzərə alınmaması Körfəzdə yeni axtarışlara səbəb oldu”.

Körfəzin qlobal liberal nizama bağlılığı

Körfəz ölkələri İkinci Dünya müharibəsindən sonra neft ixrac etməyə başladıqları dövrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) liderliyi ilə qurulan “Bretton Woods” adlı qlobal iqtisadi nizamın ən mühüm müdafiəçiləri arasında idi. Bu dövrdə Körfəz ölkələri bir tərəfdən nefti dollarla sataraq dolların qlobal miqyasda ehtiyat valyutaya çevrilməsinə dəstək verir, digər tərəfdən başda Yaxın Şərq olmaqla “üçüncü dünya ölkələri”ndə neoliberal iqtisadi nizamın yayılmasına mühüm töhfə verdilər.

“İqtisadi faydaya diqqət yetirən Çin region ölkələri ilə müdafiə sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirərkən, siyasi şərtlər irəli sürmür və region ölkələrinin daxili işlərinə qarışmır, Çinlə əlaqələri Körfəz üçün daha cəlbedici edir”.

1973-cü ildə baş vermiş neft embarqosu neoliberal iqtisadi nizamın qlobal miqyasda yayılması üçün çox mühüm hadisədir. Neftin qiymətini dörd dəfə artıran embarqodan sonra enerji idxalı üçün xarici valyuta axtaran, Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və Dünya Bankı kimi qurumların qapısına gələn “üçüncü dünya ölkələri”nə borc pul qarşılığında neoliberal islahatlar tətbiq olundu. Bu ölkələrə borc verən “Neftin Asanlaşdırılması Fondu”nun direktorunun Səudiyyə hökuməti tərəfindən təyin edilmiş Səudiyyə vətəndaşı olması da kifayət qədər əlamətdardır. Nəticədə, İsraili dəstəkləyən ölkələri cəzalandırmaq üçün başladılan neft embarqosu neoliberal iqtisadi nizamın qlobal miqyasda yayılmasına böyük töhfə verdi.

Körfəz ölkələri neoliberal iqtisadi nizamın qlobal miqyasda yayılmasına dəstək verməklə yanaşı, Yaxın Şərq regionunda neoliberal iqtisadi nizamın yayılmasına da dəstək verdilər. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı Misirdə sosialist iqtisadi nizamından neoliberal iqtisadi siyasətlərə çevrilməni təmsil edən “infitah” siyasətinin əsas maliyyəçisi idi.

Bu dövrdə səudiyyəliləri ABŞ-nin başçılıq etdiyi bloka və neoliberal iqtisadi nizama sadiq edən əsas amil təhlükəsizlik idi. Çünki Səudiyyə rejimi müvafiq olaraq Camal Əbdülnasir, Ayətullah Xomeyni və Səddam Hüseyn administrasiyalarının revizionist və ideoloji çağırışları ilə mübarizə apararkən, digər tərəfdən, daxili siyasətdə rejimin legitimliyini şübhə altına alan hərəkatlarla mübarizə aparmalı oldu. ABŞ-nin ölkənin ərazi bütövlüyü və rejimin təhlükəsizliyinə verdiyi faktiki təhlükəsizlik təminatları Ər-Riyadda siyasi sabitliyin əsas elementinə çevrilib. Əslində, ölkənin siyasi sabitliyə ehtiyacı Ər-Riyad administrasiyasını Qərblə birgə hərəkət etməyə məcbur etdi.

Körfəzin alternativ axtarışları

ABŞ-nin Yaxın Şərq regionuna baxışı 2010-cu illərdə dəyişməyə başladı. Həm qlobal enerji bazarlarında baş verən köklü dəyişiklik ABŞ-ni Körfəz enerji resurslarından asılılıqdan xilas etdi, həm də ABŞ-nin Çini məhdudlaşdırmaq üçün Asiya-Sakit okean regionuna üz tutması ABŞ-ni Körfəz təhlükəsizlik arxitekturasındakı rolunu azaltmağa məcbur etdi. Beləliklə, 2010-cu illərə qədər Körfəz regionu ABŞ-nin xarici və təhlükəsizlik siyasətində prioritetini mütləq şəkildə itirdi.

ABŞ-nin de-fakto təhlükəsizlik zəmanətlərini azaltması nəticəsində yaranan etibarsızlıqla yanaşı, bu dövrdə iqtisadi inkişaf Körfəz ölkələri üçün prioritet sahəyə çevrilməyə başladı. Körfəz ölkələri üçün iqtisadi inkişafı prioritetləşdirən əsas amillərlə ABŞ-nin regional təhlükəsizlik arxitekturasındakı rolunu azaltmasına səbəb olan faktorlar arasında əsas paralellik enerji bazarlarının yaşadığı köklü transformasiyadır. Bərpa olunan enerji mənbələrinə intensiv investisiyalar və şist qazı inqilabı qlobal enerji bazarlarının bossları olan Körfəz ölkələrində həyəcan təbili çaldı. Körfəzin bu dövrdə əsas motivasiyası iqtisadiyyatı neftdən asılılıqdan xilas etmək siyasətidir. Ona görə də bütün Körfəz ölkələri bir-birinin ardınca “vizion” layihələri elan etməyə başladılar.

Körfəz regionunun iqtisadiyyatı şaxələndirmək, neft asılılığından qurtulmaq və regional sabitliyi qoruyub saxlamaq kimi əsas ehtiyaclarının liberal iqtisadi nizamın himayədarı olan Qərb dövlətləri tərəfindən kifayət qədər nəzərə alınmaması Körfəzdə yeni axtarışlara səbəb oldu. Bu mərhələdə körfəz ölkələri alternativ olaraq şərqə, Çinə doğru dönməyə başladılar.

Körfəz ölkələri niyə BRICS-ə üzv olacaq?

BRICS birliyi Körfəz ölkələrinə iki fundamental sahədə strateji nailiyyətlər vəd edir: Körfəzin Qərblə əməkdaşlıqda əldə etməkdə çətinlik çəkdiyi təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf. Əvvəla, Körfəz ölkələri uzun illər ABŞ müdafiə sənayesinin ən böyük müştəriləri olub. Bu vəziyyət hazırda davam edir. Lakin ABŞ-nin regional təhlükəsizlikdəki rolunu azaltmaq cəhdi ilə yanaşı, bölgəyə silah satışı üçün bəzi siyasi şərtlər irəli sürməsi Körfəz ölkələrində narahatlığa səbəb olur. İqtisadi faydaya diqqət yetirən Çin region ölkələri ilə müdafiə sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirərkən siyasi şərtlər irəli sürmür və region ölkələrinin daxili işlərinə qarışmır, Çinlə əlaqələri Körfəz üçün daha cəlbedici edir. O, Körfəz ölkələrinin iqtisadi inkişafına böyük sərmayələr yatırmaqda çox həvəslidir.

Hazırda regionun neft ehtiyatlarının ən böyük müştərisi olan və gələcəkdə regional enerji resurslarından asılılığının artmağa davam edəcəyi gözlənilən Çin regionun ən böyük investoru və ticarət tərəfdaşıdır. Məsələn, Çin-Səudiyyə ticarət həcmi ABŞ-Səudiyyə ticarət həcmindən xeyli yüksəkdir. Çin körfəz ölkələrinin daxili işlərinə qarışmayan və yalnız iqtisadi islahatlara diqqət yetirən bir baxışa malikdir.

Qərb ölkələrinin rəhbərlik etdiyi liberal iqtisadi nizam iqtisadi inkişafla demokratik mədəniyyət arasında əlaqənin olduğunu qəbul etməyə əsaslanır. Ona görə də Qərb bloku Körfəz ölkələrinə demokratik islahat resepti tətbiq edir ki, bu da iqtisadi inkişafı əsas məqsəd edir. Lakin regionda demokratik islahatların aparılması, demokratik təsisatların yaradılması və onların idarəçilikdə pay sahibi olması hökmdarların ölkəni idarə etmək imtiyazını təhlükə altına qoyur.

İqtisadi inkişafın Çin modeli, Çinin regional təhlükəsizlik arxitekturasında rol almaq həvəsi və region ölkələrinin daxili işlərinə qarışmaqdan ehtiyatla qaçması BRICS blokunu Körfəz ölkələri üçün cəlbedici edir.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az