Dünyanın ən qabaqcıl qırıcı təyyarəsi hesab olunmasına baxmayaraq, ABŞ hərbi qüvvələrinin F-35 “Lightning II” parkı ciddi istismar və əlçatanlıq problemləri ilə üzləşir.
Hökumət hesabatına əsasən, ABŞ-nin F-35 parkı istənilən vaxt mövcud təyyarələrinin yalnız kiçik bir hissəsini istifadəyə verə bilir. Həqiqətən də, stels texnologiyaya malik qırıcıların yalnız dörddə biri bütün döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirməyə tam hazır vəziyyətdədir.
F-35-in artan əlçatanlıq problemləri
İyun ayının əvvəlində Hökumətin Hesabatlılıq Ofisi (GAO) F-35 stels qırıcı təyyarəsinin əlçatanlıq vəziyyəti ilə bağlı hesabat yayımlayıb. “Yenilənmiş strategiyanın davamlı hazırlıq problemlərini aradan qaldırmasını təmin etmək üçün tədbirlər tələb olunur” adlı hesabat F-35 proqramını ciddi şəkildə tənqid edir. Hesabatda qeyd olunur ki, son beş il ərzində proqramın xərcləri kəskin şəkildə artsa da, F-35 parkının hazırlıq səviyyəsi aşağı düşüb.
Konkret olaraq, geniş şəkildə reklam edilən bu təyyarənin döyüş tapşırığını yerinə yetirmə göstəricisi, yəni təyyarənin ona təyin edilmiş istənilən missiyanı yerinə yetirə bildiyi vaxtın faizi 2021-ci maliyyə ilindəki 67 faizdən 2026-cı maliyyə ilində 44 faizə enib.
Təyyarənin tam döyüş hazırlığı göstəricisi, yəni ona təyin edilmiş bütün missiyaları yerinə yetirə bildiyi vaxtın faizi isə 38 faizdən 25 faizə düşüb.
Uçuşa hazır olduğu zaman F-35 “Lightning II” hazırda səmalarda xidmət göstərən ən qabaqcıl qırıcı təyyarə hesab olunur. F-35 və F-22 “Raptor” ABŞ hərbi qüvvələrinin istismarında olan yeganə iki stels texnologiyalı qırıcı təyyarədir. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri 500-dən çox F-35A təyyarəsindən istifadə edir. Bu təyyarələr “Lockheed Martin” tərəfindən ABŞ hərbi qüvvələrinin bütün qollarına təhvil verilmiş 800-dən çox F-35-in böyük hissəsini təşkil edir.
Aşağı əlçatanlıq göstəricilərinin əsas səbəblərindən ikisi ehtiyat hissələrinin çatışmazlığı və podratçılardan həddindən artıq asılılıqdır. F-35 Birgə Proqram Ofisi (JPO) bu problemləri aradan qaldırmağa və parkın döyüş tapşırığını yerinə yetirmə göstəricilərini artırmağa çalışır. Məsələn, JPO yenilənmiş istismar strategiyası çərçivəsində növbəti beş il ərzində əlavə 13,7 milyard dollar vəsait ayırmağı planlaşdırdığını açıqlayıb. Bu, ildə təxminən əlavə 2,75 milyard dollar deməkdir.
Lakin GAO-nun hesabatı JPO-nun istismar strategiyasının effektivliyi ilə bağlı şübhələr yaradır. Məsələn, JPO-nun özəl sektora 7 milyard dollardan çox əlavə ehtiyat hissəsi və digər materialların təmin edilməsi üçün etibar etməsi sual doğurur. Xüsusilə də əsas hissələrin istehsalında uzun müddətdir davam edən istehsal gücü məhdudiyyətləri nəzərə alınarsa.
Pentaqon F-35-in döyüş hazırlığı göstəricilərini necə yaxşılaşdıra bilər?
GAO hesabatı üç əsas tövsiyə irəli sürür.
Birincisi, hesabat ABŞ Müharibə Nazirliyinə tövsiyə edir ki, texniki məlumatlara çıxış, sənaye imkanları, maliyyə əlçatanlığı və xidmət məqsədləri ilə uyğunluq kimi təkrarlanan problemlərin həlli üçün risklərin azaldılması planları hazırlansın və tətbiq olunsun.
İkincisi, GAO hesab edir ki, Pentaqon “gələcək təşviq mexanizmlərinin istismar müqavilələri üzrə arzu olunan nəticələri daha yaxşı təmin etməsinə nəzarət etməlidir”.
Bu mexanizmlərə zəif fəaliyyət və gecikmiş təhvil üçün cərimələr tətbiq edilməsi, həmçinin daha yüksək performans və ehtiyat hissələri ilə xidmətlərin daha sürətli çatdırılmasını təşviq etmək üçün mükafat hədlərinin yenidən qiymətləndirilməsi kimi tədbirlər daxil ola bilər.
Üçüncüsü, hesabat Pentaqon və JPO-ya birgə şəkildə “müvafiq, keyfiyyətli təşviq göstəricilərinin və ödəniş məlumatlarının əldə edilməsi, yaradılması və saxlanılması üçün keyfiyyətə nəzarət mexanizmləri ilə təmin edilmiş sistem hazırlamağı və tətbiq etməyi, həmçinin müqavilələrdə edilən dəyişikliklərin sənədləşdirilməsi prosedurlarına riayət olunmasını təmin etməyi” tövsiyə edir.
Bu tövsiyələrin əsas məğzi F-35 parkının əlçatanlıq problemlərinə səbəb olan sənaye tərəfdaşları ilə işləyərkən həm təşviqedici, həm də cəzalandırıcı mexanizmlərin birlikdə tətbiq edilməsinin vacibliyidir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
