1. Elektromaqnit Topu (Railgun) Texnologiyası Nədir?

Müasir dövrdə istifadə edilən ənənəvi toplar barıtın partlaması nəticəsində yaranan qaz təzyiqindən istifadə etdiyi halda, yeni nəsil elektromaqnit top sistemləri Lorens Qüvvəsindən istifadə edir. Yüksək elektrik cərəyanı ilə yaradılan maqnit sahəsi mərmini relslər üzərində səs sürətindən dəfələrlə artıq sürətə çatdıraraq lülədən buraxır.

2. Türkiyə Müdafiə Sənayesinin Üç Nəhəng Adı

A. ASELSAN TUFAN: İnteqrasiya Edilmiş Güc

ASELSAN tərəfindən hazırlanmış TUFAN enerji saxlama, buraxılış və sursat daxil olmaqla sistemin bütün komponentlərini bir araya gətirən ən əhatəli platforma kimi ön plana çıxır.

Sürət: “Mach 6+” (səs sürətindən 6 dəfədən artıq).

İstifadə sahəsi: Həm quru batareyalarında, həm də gələcəkdə TF-2000 kimi gəmilərdə hava hücumundan müdafiə və hücum məqsədləri üçün nəzərdə tutulur.

B. “Şahi 209”: Dünyada Bir İlk (Blok 2)

“Urban Savunma” tərəfindən hazırlanmış “Şahi 209” dünyada sahədə sınaqdan keçirilən və diqqətləri üzərinə çəkən ilk sistemlərdən biri olub.

“Blok 1” və “Blok 2”: “Şahi 209”un “Blok 2” versiyası 10 meqacoul enerji tutumu ilə mərmiləri 50 kilometr mənzilə göndərə bilir.

Əhəmiyyəti: Adını İstanbulun fəthində istifadə edilən “Şahi” toplarından alan bu sistem Türkiyənin özəl sektor və dövlət əməkdaşlığı sayəsində elektromaqnit buraxılış sahəsində nə qədər sürətlə irəliləyə bildiyini göstərir.

C. TÜBİTAK SAGE SAPAN: Akademik və Strateji Güc

TÜBİTAK SAGE tərəfindən hazırlanmış SAPAN Türkiyənin bu sahədəki ilk hipersəs sınaqlarından biridir.

Xüsusiyyəti: 2016-cı ildə ilk sınaqlarını uğurla başa vuran SAPAN mərmini “Mach 5” sürətindən yuxarı çıxararaq Türkiyənin bu texnologiyaya malik olduğunu dünyaya nümayiş etdirdi.

Rolu: Daha çox texnologiya nümayişi və sursat hazırlanması istiqamətində məlumat bazasının yaradılmasına xidmət edib.

3. Niyə Bu Silahlar “Oyunu Dəyişdirən” Hesab Olunur?

Hipersəs Sürəti: Bu sistemlərdən atılan mərmilər o qədər sürətlidir ki, mövcud heç bir hava hücumundan müdafiə sistemi, o cümlədən hava hücumundan müdafiə raketləri onları havada dayandıra bilmir.

Logistika İnqilabı: Partlayıcı barıt daşınmadığı üçün gəmilər və batareyalar daha təhlükəsiz olur. Yalnız metal mərmilər və nəhəng tutumlu kondensatorlar kifayətdir.

İqtisadi Müharibə: 1-2 milyon dollar dəyərində olan qanadlı raketi cəmi bir neçə min dollar dəyərində elektrik enerjisi və metal kütlə ilə vurmaq mümkün olur.

4. Müqayisə Cədvəli

Elektromaqnit Sistemləri


REDAKTORUN QEYDİ

Türkiyə ABŞ, Çin və Rusiya kimi nəhəng dövlətlərin yarışdığı bu “Super Liqa”da üç fərqli istiqamətdə irəliləyir. Gələcəyin dəniz müharibələrində və sərhəd təhlükəsizliyində barıt qoxusunun yerini elektrik qövsünün səsinə verəcəyi görünür. Türkiyənin bu texnologiyanı milliləşdirməsi 2030-cu illərin döyüş meydanlarında onu ön sıralara daşıya bilər. Lakin bütün bu sistemlərin uğurlu sınaq görüntülərindən sonra dərin səssizliyə qərq olması düşündürücüdür. Türkiyənin üç fərqli istiqamətdə başladığı texnologiya yarışını birdən-birə dayandıracağını düşünməsək də, prioritetlərin və məxfiliyin ön plana keçdiyini ehtimal etmək olar.

Bu sistemlərin qarşısındakı ən mühüm problem yüksək enerji tələbatının minimuma endirilməsidir. Bu layihələrin inkişafı göstərir ki, Türkiyə müdafiə sənayesi gələcəyin texnologiyalarına yönəlmiş fəaliyyətlərə də ciddi elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işləri investisiyaları yatırır. TUFAN və “Şahi 209” kimi sistemlərin Türkiyə ordusunun silahlanmasına daxil olduğunu böyük ehtimalla yalnız 2030-cu illərdən sonra görə biləcəyik.

Lakin bu sistemlərin birdən-birə bütün barıtla işləyən sistemləri sıradan çıxararaq yeganə və əsas silah sistemlərinə çevriləcəyini gözləmək səhv olardı. Çünki əsrlərdir barıtla işləyən sistemlər müharibələrin ən etibarlı vasitələrindən biri olub. Necə ki, qılınc və qalxan dövrü barıtlı silahların meydana çıxması ilə mərhələli və paralel şəkildə dəyişmişdi, gələcəkdə də elektromaqnit silah sistemləri ilk mərhələdə barıtla işləyən sistemlərin yanında köməkçi zərbə qüvvəsi kimi yer ala bilər.

DÜNYADA VƏZİYYƏT NECƏDİR?

Qlobal Arenada Vəziyyət: Kim Haradadır?

Elektromaqnit buraxılış texnologiyası sadəcə bir silah deyil, həm də nüfuz və texnologiya yarışıdır. Türkiyənin TUFAN, “Şahi 209” və SAPAN ilə daxil olduğu bu yarışda digər ölkələrin vəziyyəti belədir:

1. ABŞ: Dayanan Nəhəng?

ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri 2005-ci ildən etibarən “BAE Systems” və “General Atomics” vasitəsilə bu texnologiyaya yüz milyonlarla dollar sərmayə yatırıb.

Son vəziyyət: ABŞ müəyyən dövrdə büdcə məhdudiyyətlərinə görə layihəni dayandırmışdı. Lakin 2025-2026-cı illərdə Nyu-Meksikodakı “White Sands” Raket Poliqonunda sınaqları yenidən sürətləndirdi. Bu, ABŞ-nin bu texnologiyadan ümidini kəsmədiyinin ən aydın göstəricisidir.

Üstünlüyü: Dünyadakı ən yüksək enerji tutumlu (32 meqacoul) atışları həyata keçiriblər. Hazırda əsas diqqətləri bu nəhəng gücü gəmilərə yerləşdirə biləcək kompakt enerji sistemlərinin hazırlanmasına yönəlib. Əgər buna nail olsalar, dünyanın ilk elektromaqnit topuna malik döyüş gəmisini xidmətə qəbul edə bilərlər. Lakin bu sahədə dəniz sınaqları keçirənlər artıq mövcuddur.

2. Çin: Sistemi İlk Dəfə Dənizə Çıxaran Güc

Çin elektromaqnit topunu döyüş gəmisinə (“Type 072III” sinfinə məxsus desant gəmisi) quraşdıraraq dənizdə sınaqdan keçirdiyini elan edən ilk ölkə olub.

Strategiyası: Çin yeni nəsil esmineslərini (məsələn, “Type 055”) İnteqrasiya Edilmiş Elektrik Hərəkət Sistemi ilə təchiz edərək railgun üçün tələb olunan böyük həcmdə elektrik enerjisini gəminin əsas mühərriklərindən almağı planlaşdırır.

Əgər buna nail olarsa, ABŞ-ni qabaqlayaraq bu silah sistemini əməliyyat istifadəsinə qəbul edən ilk ölkə ola bilər.

Təhdid: ABŞ kəşfiyyatının qiymətləndirməsinə görə Çin 2025-ci ilin sonuna qədər bu silahları əməliyyat istifadəsinə çox yaxın vəziyyətə gətirmişdi.

3. Yaponiya: Sakit və Dərindən İrəliləyən Texnologiya

Yaponiya Müdafiə Nazirliyi (ATLA) railgun sahəsində bəlkə də ən sabit irəliləyiş əldə edən ölkədir.

JS “Asuka” Uğuru: 2025-ci və 2026-cı ilin əvvəllərində JS “Asuka” sınaq gəmisi üzərindən dənizdə uğurlu atışlar həyata keçiriblər. Bu sınaqlarla ABŞ və Çini qabaqlamış kimi görünürlər.

Texniki Fərq: Yaponlar “Mach 6,5” sürətinə çatarkən lülənin xidmət müddətini (aşınma problemini) 120 atışdan yuxarı qaldırmağa nail olaraq mühüm texniki maneəni aradan qaldırıblar.

4. Rusiya: Plazma və Hipersəs Fokuslu Yanaşma

Rusiya ənənəvi railgun sistemlərindən daha çox plazma buraxılış sistemlərinə və nüvə enerjisi ilə işləyən qanadlı raketlərə (Burevestnik) diqqət yetirsə də, elektromaqnit sahəsində laboratoriya fəaliyyətlərini davam etdirir. Lakin Qərb sanksiyalarına görə bu istiqamətdə seriyalı istehsal və gəmi inteqrasiyası sahələrində rəqiblərindən geri qaldığı qiymətləndirilir.


ÜSTÜNLÜK

Türkiyənin ən böyük üstünlüyü ASELSAN və TÜBİTAK kimi qurumlarla yanaşı, “Urban Savunma” (Şahi 209) kimi özəl sektor təşəbbüslərinin də mövcud olması və sürətli prototipləşdirmə həyata keçirə bilməsidir. “Şahi 209”un ilk prototipi ilə “Blok 2” prototipi arasındakı müddət nəzərə alındıqda istehsal və inkişaf qabiliyyətinin nə qədər sürətli olduğu aydın görünür.

ABŞ və Çin daha çox yüksək güclü sistemlərə diqqət yetirsə də, Türkiyə daşına bilən və taktiki ölçülü həllərə üstünlük verərək bu silahları 2030-cu ildən əvvəl silahlanmaya daxil etməyi hədəfləyir. Türkiyə eyni yanaşmanı lazer silahları sahəsində də tətbiq etmiş, NAZAR və ALKA kimi lazer sistemlərini silahlanmasına daxil etməklə texnologiyanın ən son imkanlarından istifadə edərək rəqibləri üzərində üstünlük qazanıb.

Şübhəsiz ki, ABŞ və Çin kimi nəhəng dövlətlərin maliyyə imkanları və elmi potensialı nəzərə alındıqda, Türkiyə üçün ilkin mərhələdə nəhəng sistemlərdən daha çox sürətli və kompakt həllər hazırlamaq daha sərfəli görünür. Bu inkişaf mərhələləri Türkiyəyə gələcək üçün həm texnoloji təcrübə, həm də mühüm bilik bazası qazandırır.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az