Reallıq ABŞ vergi ödəyiciləri üçün acı oldu. ABŞ ordusunun alınmasına təxminən 2 milyard dollar xərclədiyi artırılmış reallıq eynəkləri yeni hökumət nəzarət hesabatına əsasən qeyri-müəyyən müddətə anbarlara yerləşdiriləcək. Bu eynəklərlə bağlı proqram ABŞ hərbi qüvvələrinin silahlı xidmətlərdə hansı rol oynayacağını tam müəyyənləşdirmədən sınaqdan keçməmiş texnologiyalara sərmayə yatırmasının növbəti uğursuz nümunəsi hesab olunur.
“Microsoft”un “HoloLens” texnologiyası əsasında hazırlanan və “Microsoft Azure” bulud xidmətlərindən istifadə edən İnteqrasiya Edilmiş Vizual Gücləndirmə Sistemi (IVAS) 2018-ci ildən inkişaf etdirilir.
Həmin vaxt texnologiya nəhəngi “Microsoft” 10 illik müddəti əhatə edən 22 milyard dollarlıq müqavilə əldə etmişdi. Lakin bir ildən bir qədər artıq müddət əvvəl istehsala nəzarət, eləcə də avadanlıq və proqram təminatının hazırlanması işləri “Anduril” şirkətinə həvalə edildi (“Anduril” nominal olaraq müdafiə və aerokosmik podratçı sayılsa da, onun qurucusu Palmer Lakki fəaliyyətə virtual reallıq sahəsində başlamış, 2010-cu illərin əvvəlində məşhur “Oculus” VR eynəklərini hazırlamış və daha sonra müdafiə sənayesinə keçmişdi).
“Anduril” əlavə olaraq süni zəka əsaslı “Lattice” sistemini IVAS platformasına inteqrasiya edib. Bu addım platformanın imkanlarını daha da artırmaq məqsədi daşıyırdı. İndiyədək üç müxtəlif versiyada təxminən 10 min eynək təhvil verilib.
Bu ay Hökumətin Hesabatlılıq Ofisi (GAO) xəbərdarlıq edib ki, IVAS vəd edilən nəticələri verməyən texnologiyaların yalnız bir nümunəsidir.
GAO hesabatında qeyd edib: “Silah sistemlərinin əldə edilməsi prosesində israfçılıq təkcə ayrı-ayrı hissələrin həddindən artıq baha olması demək deyil. Bu, milyardlarla dollar və onilliklərlə vaxtın sistemli şəkildə itirilməsidir. Əsgərlərə yaxın döyüş əməliyyatları üçün artırılmış reallıq başlığı təqdim etmək məqsədilə yaradılmış Ordunun İnteqrasiya Edilmiş Vizual Gücləndirmə proqramı son səkkiz il ərzində həyata keçirilən üç fərqli satınalma cəhdinə baxmayaraq hələ də əməliyyat qabiliyyəti təqdim edə bilməyib”.
“IVAS” eynəyi vəziyyət məlumatlılığı üçün hazırlanmışdı
IVAS dəbilqəyə quraşdırılmış iri ölçülü eynəklərdən ibarətdir. Sistem təlim və döyüş şəraitində vəziyyət məlumatlılığını artırmaq, eyni zamanda müxtəlif ssenarilərdə məlumat mübadiləsini və qərar qəbuletmə prosesini dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulmuşdu.
ABŞ ordusu 2023-cü ildə sistemin inkişafı ilə bağlı yaydığı açıqlamada bildirmişdi: “IVAS bütün hava şəraitində istifadə edilə bilən döyüş eynəyi və qarışıq reallıq displeyini özündə birləşdirən vahid platformadır. Sistem yeni nəsil vəziyyət məlumatlılığı alətləri və yüksək dəqiqlikli simulyasiyaları inteqrasiya edərək əsgərlərin gündüz və ya gecə hərəkət imkanlarını və döyüş effektivliyini artırır. IVAS əsgərlərə döyüşmək, məşq etmək və təlim keçmək üçün vahid cihaz təqdim edir”.
Həmin dövrdə Ordu bildirirdi ki, platformanın zəif işıqlandırma və istilik sensorları hədəflərin müəyyən edilməsini yaxşılaşdıra, hətta müasir döyüşçülərin quru və hava platformalarının sensorları ilə inteqrasiya olunmasına imkan verə bilər.
Bu isə “əsgərlərə təhlükəli şəraitdə nəqliyyat vasitəsindən enməzdən əvvəl onun xaricində baş verənləri görməyə imkan verə bilərdi”. Bundan əlavə, əsgərlərə real vaxt rejimində üçölçülü xəritələşdirmə və naviqasiya imkanları təqdim olunacaqdı.
Lakin reallıq gözləntiləri doğrultmadı. Planlara əsasən IVAS 2021-ci ildə xidmətə qəbul edilməli idi. Ancaq inkişaf prosesi erqonomik problemlərlə üzləşdi və sistem heç vaxt vəd edildiyi qədər rahat olmadı. IVAS-dan istifadə edən əsgərlər istiqamət hissinin itməsi, göz və boyun ağrıları, baş ağrıları və hətta hərəkət xəstəliyinə bənzər narahatlıqlar yaşadıqlarını bildiriblər.
Bundan başqa, sistemin vəziyyət məlumatlılığını vəd edildiyi kimi artırmadığı müəyyən edilib. Əksinə, eynəklərdən istifadə edən əsgərlər daha az hədəfə zərbə endirir və bir çox hədəfi eynəksiz istifadə ilə müqayisədə daha gec müəyyən edirdilər. Etibarlılıq problemləri də mövcud idi. Dayanıqlılıq əsas narahatlıq mövzularından birinə çevrilmişdi və eynəklərin müasir döyüş meydanı şəraitinə uyğun olub-olmaması ilə bağlı ciddi suallar yaranmışdı.
Bu cihazlar anbarlara göndərilə bilər. Bu isə əslində proqramın rəfə qaldırılması deməkdir. Bununla belə, IVAS sistemlərinin bir hissəsi təlim məqsədilə istifadə olunmağa davam edə bilər. Hazır məhsul kimi təqdim edilən virtual reallıq (VR) və artırılmış reallıq (AR) texnologiyalarının göstərdiyi kimi, bu sahənin hələ də müəyyən praktiki tətbiqləri mövcuddur. ABŞ ordusu daha əvvəl IVAS sistemini özünün “Squad Immersive Virtual Trainer” platforması ilə birlikdə sınaqdan keçirmişdi.
Ordu AR texnologiyasından hələ imtina etmir
IVAS-a yatırılan böyük vəsaitə baxmayaraq, Ordu indi yenidən artırılmış reallıq əsaslı başqa bir sistem üzərində işləyir. Bu dəfə layihə “Anduril” şirkətinin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən “Soldier Borne Mission Command” (SBMC) proqramıdır. Ötən ilin sentyabrında şirkət yeni gecəgörmə və qarışıq reallıq sisteminin prototipinin hazırlanması üçün 159 milyon dollarlıq müqavilə əldə edib.
“Anduril” hələlik yeni sistemin prototipini təqdim etməsə də, şirkət öz təşəbbüsü ilə hazırladığı “EagleEye” eynəyini ilkin sınaqlar üçün nümayiş etdirib. Artırılmış reallıq çox güman ki, ABŞ hərbi qüvvələrinin araşdırmalı olduğu istiqamətlərdən biridir. Tarix boyu hərbi planlaşdırıcıların hansı texnologiyanın işlək olduğunu müəyyən etməsinə kömək etmək üçün çoxsaylı prototiplər və eksperimental platformalar sınaqdan keçirilib.
Problem ondadır ki, nəticə verməyəcək layihələrə milyonlarla, hətta milyardlarla dollar xərclənir. Ümid edilir ki, SBMC proqramı IVAS-ın uğursuz olduğu sahələrdə uğur qazana biləcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
