Bu təkmilləşdirmələr Pekini ABŞ və Rusiya tərəfindən yerləşdirilən nüvə sualtı donanmaları ilə müqayisə oluna biləcək səviyyəyə yaxınlaşdıra bilər. Tarixən Çinin sualtı qayıq parkı həm imkan, həm də say baxımından rəqiblərindən geri qalaraq əsasən səs-küylü, dizel-elektrik taktiki sualtı qayıqlardan ibarət olub. Lakin “Bohai” gəmiqayırma zavodunda aparılan təkmilləşdirmələr olduqca təsirli nəticələr verib. Hazırda Pekin sualtı qayıq istehsalında Vaşinqtonu qabaqlayır. Buna baxmayaraq, Çinin əvvəlki sualtı qayıqları müasir Amerika sualtı qayıqları ilə müqayisədə daha zəif idi.
2026-cı ilin fevral ayının əvvəlində “Naval News” tərəfindən ilk dəfə yayımlanan məlumatlara görə, peyk görüntüləri Qərb müşahidəçilərinə PLAN-ın indiyədək ən qabaqcıl nüvə sualtı qayığına nəzər salmaq imkanı verib. “Type 095” adlandırılan bu sualtı qayığın Çinin əvvəlki “Type 093B” və “Type 094” siniflərindən daha qabaqcıl versiya olduğu güman edilir. Pekinin yüksək məxfi sualtı qayıq proqramı ilə bağlı çox az məlumat mövcuddur və “Type 095”-in raket sistemi, torpedo yerləşməsi və sonar imkanları haqqında detallar son dərəcə məhduddur. Bununla belə, ekspertlər hesab edir ki, daha böyük və daha güclü bu hərbi platforma Çinin ABŞ-nin sualtı üstünlüyünə qarşı ilk ciddi çağırışı ola bilər. Təkmilləşdirilmiş hidrodinamik formalaşdırma texnologiyaları sayəsində bu sualtı qayıq daha böyük gövdə, yaxşılaşdırılmış akustika, daha iri alt sistemlər və daha səssiz hərəkət sistemi ilə təchiz olunacaq.
Qeyri-müəyyən, lakin məlumatverici görüntü
Peyk şəkilləri sualtı qayığın “Bohai” gəmiqayırma zavodunun buraxılış sahəsində olduğunu göstərib. Müşahidəçilər əvvəlcə bunun “Type 093B” modelinin təkmilləşdirilmiş versiyası olduğunu düşünüblər. Lakin uzunluğu təxminən 110 metr olan sualtı qayığın su səthindən yüksək hissəsi onun tək və ya hibrid gövdə quruluşuna və daha geniş diametrə malik olduğunu göstərir. Bu isə daha geniş daxili həcm və təxminən 9 min-10 min ton subasımı qabiliyyəti deməkdir ki, bu da onu Çinin donanmasındakı ən böyük sualtı qayığa çevirir.
Sualtı qayığın quruluşu barədə çox az məlumat olsa da, mövcud məlumatlar “Type 095”in PLAN-ın sualtı imkanlarını artıracağını göstərir. Məsələn, ekspertlər hesab edir ki, bu sualtı qayıq səs izini azaltmaq və sonar tərəfindən aşkar edilməmək üçün nasos tipli pər istifadə edəcək. Gövdəyə quraşdırılmış dalma qanadları hərəkət zamanı səs səviyyəsini daha da azalda bilər. Bundan əlavə, sonar dalğalarını udan örtüklər və mühərrik vibrasiyasını azaldan sistemlər kimi qabaqcıl akustik texnologiyaların tətbiqi bəzi analitiklərin fikrincə Pekinin səs-küylü sualtı qayıq problemini aradan qaldıra bilər. X formalı sükan sistemi sualtı manevr qabiliyyətini artıracaq, 200 meqavat gücündə təbii dövriyyəli nüvə reaktoru isə daha uzun müddətli sualtı əməliyyatlara imkan verəcək.
Sualtı qayığın silah sistemləri barədə çox az məlumat var. Lakin görüntülər qüllənin arxasında tamamlanmamış sahənin olduğunu göstərir ki, bu da şaquli buraxılış sistemi ehtimalını yaradır. Bu sistem Pekinin yeni YJ-19 hipersəs raketini və ya YJ-20 gəmi əleyhinə ballistik raketini buraxa bilər, lakin bu dəqiq deyil. Digər ehtimal isə “tri-pack” adlanan sistemdir ki, burada bir boruda üç buraxılış hüceyrəsi yerləşir. Bəzi mütəxəssislər “Type 095”in səkkiz torpedo borusuna malik olacağını və bunların burunun hər iki tərəfində yerləşdiriləcəyini bildirir ki, bu da daha böyük sonar sistemi üçün yer yarada bilər.
Çinin sualtı gələcəyi
Ekspertlər hesab edir ki, “Type 095” əsasən digər nüvə sualtı qayıqlarına qarşı sualtı müharibə üçün istifadə olunacaq və bu baxımdan ABŞ-nin “Seawolf” sinfinə məxsus sualtı qayıqlarına bənzəyəcək. Şaquli buraxılış sistemi gəmi əleyhinə və quru hədəflərinə zərbələr üçün istifadə oluna bilsə də, Qərb strateqləri “Type 095”in əsasən qanadlı raket daşıyıcısı kimi istifadə olunacağını gözləmir. Bununla belə, təsdiqlənmiş texniki məlumatların azlığı səbəbindən bu proqnozlara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bu təkmilləşdirmə Pekinin artan dəniz hərbi gücünü göstərir.
Tarixən Çin gəmiqayırma sənayesi Cənubi Çin dənizinin dayaz sahil sularında patrul üçün daha kiçik gəmilərə üstünlük verib ki, bu da sualtı qayıq parkının inkişafını məhdudlaşdırıb. Hətta son onilliklərdə PLAN-ın dünyanın ən böyük donanmasına çevrilməsinə baxmayaraq, 2022-ci ilə qədər Çin cəmi altı nüvə sualtı qayığı inşa edib. Lakin “Bohai” müəssisəsində aparılan yeniləmələr sualtı gəmi istehsalını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb və 2022-ci ildən etibarən ildə təxminən üç nüvə sualtı qayığı istehsal olunur. Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar İnstitutunun 2026-cı il fevral hesabatına görə, Çin artıq nüvə sualtı qayığı istehsalında ABŞ-ni geridə qoyur və 2021-2025-ci illər arasında 79 min ton subasımı gücünə malik platformalar istehsal edib, ABŞ isə bu dövrdə 55 min ton göstəricidə qalıb.
İstehsalın artması PLAN-ın dəniz ambisiyalarının genişlənməsi ilə müşayiət olunur. Çin getdikcə donanmasını öz təsir zonasından kənara çıxarmağa çalışır. “Type 095”in çoxməqsədli istifadəsi bu məqsədlərə xidmət edə bilər, çünki o, gəmi əleyhinə müdafiə, quru hədəflərinə zərbələr, gizli əməliyyatlar və kəşfiyyat toplama imkanlarını təmin edəcək və bu da PLAN-ın genişlənən aviadaşıyıcı və zərbə qruplarını tamamlayacaq. ABŞ-nin sualtı qayıq parkı hələ də üstün olsa da, istehsal fərqinin artması narahatlıq yaradır. Hazırda “Bohai” zavodunda inkişaf mərhələsində olan “Type 095”in növbəti il ərzində buraxılması gözlənilir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
