Lakin məsələni daha dərindən düşündükdə hesab edirəm ki, ordu böyük təhlükədən yayınmış oldu. Piyada döyüş maşını konsepsiyası mahiyyət etibarilə qüsurludur. O, əslində zəruri olmayan, lakin çox baha başa gələn imkanlar təqdim edir və bunun hesabına daha faydalı imkanların inkişafına mane olur. “Warrior”dan imtina etmək maliyyə baxımından olduğu qədər doktrina baxımından da zəruridir.
İlk piyada döyüş maşını Sovet İttifaqının BMP-1 modeli idi. Bu maşın sovet piyadalarına qapalı və zirehli platforma daxilində döyüş aparmaq imkanı verirdi. Əsgərlər xaricə baxacaq şəkildə oturur və atəş dəlikləri vasitəsilə AK-47 avtomatlarından istifadə edə bilirdilər.
1960-cı illərdə gözlənilən Soyuq müharibə döyüş meydanında radiasiya, kimyəvi maddələr, partlayış dalğaları və qəlpələr şəraitində belə imkan həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Stabilləşdirilməmiş 73 mm-lik top və AT-3 “Sagger” tank əleyhinə idarə olunan raketi BMP-1-ə həm zirehli texnikaya, həm də AK-47-nin effektiv məsafəsindən (təxminən 300 metr) uzaqda yerləşən piyadalara qarşı atəş açmaq imkanı verirdi.
Qeyd etmək lazımdır ki, nə raket, nə də top hərəkət zamanı istifadə edilə bilmirdi. BMP-1 o dövrdə olduğu kimi bu gün də çirklənmiş döyüş meydanında fəaliyyət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş özüyeriyən atəş nöqtəsi olaraq qalır. Həmin dövrdə NATO piyadalarının artıq M113 və FV432 zirehli transportyorları sayəsində qorunan hərəkət imkanları var idi. Piyada bölmələri döyüşmək üçün maşınlardan enirdi.
BMP-nin meydana çıxması NATO-da oxşar platformaların - M2 “Bradley” və “Warrior”un hazırlanmasına səbəb oldu. Hər iki maşında iki nəfərlik qüllə quraşdırıldığı üçün adi zirehli transportyorlarla müqayisədə ölçüləri xeyli böyüdü. Qüllənin korpusun daxilinə yerləşdirilməsi piyada bölməsini daşımaq üçün daha iri korpus tələb edirdi.
“Bradley” həm TOW tank əleyhinə idarə olunan raketləri, həm də stabilləşdirilmiş topla təchiz edilmişdi. “Warrior” isə yalnız stabilləşdirilməmiş topla kifayətlənirdi. Lakin sual yaranır: xüsusilə də atəş dəlikləri olmayan “Warrior” hansı vəzifəni yerinə yetirə bilərdi ki, adi zirehli transportyor bunu bacarmasın?
Nəzəriyyəyə görə hücum zamanı zirehli transportyorlar hədəfi atəş altında saxlaya bilmədiyi halda, piyada döyüş maşınları bunu edə bilir və ya topları stabilləşdirilmiş olsaydı edə bilərdi. Praktikada isə hücum zamanı piyada döyüş maşınlarının qarşısında tanklar hərəkət edir və hərəkətdə olarkən düşmənin zirehli texnikasını və səngərlərini məhv edirlər.
Əlavə tanklar birbaşa atəş dəstəyi göstərir, minaatanlar və artilleriya isə hədəfi intensiv şəkildə atəşə tutur. Təxminən iki dəqiqə davam edən 1000 metrlik yaxınlaşma zamanı piyada döyüş maşınlarının hədəf aşkarlaması çox çətin olur. Çünki yüksək partlayıcı sursatların və tüstünün yaratdığı görünmə məhdudiyyəti, həmçinin ön sırada hərəkət edən tankların qaldırdığı toz buna mane olur.
Əgər tez-tez tətbiq olunan taqım “qutu” düzülüşü istifadə edilirsə, arxadakı piyada döyüş maşınları önlərində gedən cütlüyün yaratdığı daha çox toz buludu ilə üzləşirlər. Belə şəraitdə onların çoxlu hədəf aşkar edə bilməsi inandırıcı görünmür.
Piyada bölmələri maşınlardan endikdən sonra dolayı atəş vasitələrinin dəstəyi düşmənin dərinlikdə yerləşən mövqelərinə yönəldilir. Tanklar və piyada döyüş maşınları dayanır, piyadalar maşınlardan enirlər. Məhz bu an onlar ən həssas vəziyyətdə olurlar və nəzəriyyəyə görə piyada döyüş maşını onların hücum etdiyi səngəri atəş altında saxlamalıdır.
Lakin bunu edə bilmir. Çünki topunun aşağı enmə bucağı kifayət etmir. Topun cəmi 8 dərəcə aşağı enmə bucağı o deməkdir ki, maşın səngərə təxminən 20 metrdən artıq yaxınlaşa bilmir. Bu isə xüsusilə düşmən artilleriyası atəş açdığı halda, maşından enən piyadaları son dərəcə təhlükəli vəziyyətdə qoyur.
Buna görə də çox vaxt üstünlük verilən üsul piyadaların hədəfin üzərində və ya onu keçdikdən sonra maşınlardan enməsidir. Bu halda isə piyada döyüş maşınının silahlanması mövqenin yarılmasına ümumiyyətlə töhfə verməmiş olur. O, yalnız dərinlikdə yerləşən mövqelərin atəş altında saxlanmasına kömək edə bilər. Lakin bunu artıq həmin vəzifəni yerinə yetirən artilleriya, minaatanlar və tanklara əlavə olaraq edir.
Üstəlik, görünmənin məhdud olması problemi yenə də qalır. Beləliklə, piyada döyüş maşınının qülləsi əsas vəzifəsini yerinə yetirmək baxımından demək olar ki, yararsızdır.
Bəs müdafiə zamanı necə? Tank əleyhinə imkanlara malik platformaların düşmənin irəliləməsini ləngitmək və ona ilkin itkilər vermək üçün müəyyən rolu ola bilər. Belə maşınlar artıq mövcuddur. Onlar tank adlanır. Lazımsız dərəcədə iri və buna görə də zəif zirehlənmiş piyada döyüş maşınını, ehtimal ki, tankların rəhbərlik etdiyi hücum edən zirehli qüvvələrə qarşı istifadə etmək fəlakətə aparan yoldur.
Əgər maşında piyada bölməsi də olarsa, vəziyyət daha da ağırlaşır. Piyada döyüş maşınlarının müdafiə mövqeyinə basdırılması bir qədər əlavə birbaşa atəş imkanı yaratmaq üçün böyük həcmdə torpaq işləri tələb edir. Onları ehtiyatda saxlayaraq əks-hücuma çıxarmaq isə, ehtimal ki, artilleriya və tankların dəstəyi ilə həyata keçirilsə belə, hücum zamanı qeyd olunan bütün çatışmazlıqları yenidən ortaya çıxarır.
Bəs digər əməliyyatlar necə? Məsələn, üsyançılara qarşı mübarizə şəraitində patrul xidməti. Burada da əgər üsyançılar tank əleyhinə silahlara və ya tanklara malikdirsə, qülləli piyada döyüş maşınının uzaqdan idarə olunan silah stansiyası ilə təchiz edilmiş zirehli transportyor qarşısında üstünlüyünü görmək çətindir.
Zirehli transportyorlar özlərini doğruldur və bunu ona görə bacarırlar ki, onlar bütün qoşun növlərinin birgə fəaliyyətinə əsaslanırlar. Tanklar, artilleriya və digər ixtisaslaşmış platformalar (artıq bunlara pilotsuz uçuş aparatları da daxildir) lazım olduqda tələb olunan imkanları təmin edirlər. Qorunan hərəkətlilik, birbaşa atəş dəstəyi və uzaqmənzilli tank əleyhinə imkanları eyni platformada birləşdirməyə çalışan piyada döyüş maşını ən yaxşı halda hər işi bir qədər bacaran, lakin heç birini yüksək səviyyədə yerinə yetirməyən və üstəlik çox baha başa gələn platformadır.
Əgər zirehli transportyorla hərəkət edən patrul ciddi zirehli təhlükə ilə qarşılaşarsa, ən düzgün qərar tüstü pərdəsi yaratmaq, sürətlə geri çəkilmək və daha güclü platformanın, məsələn, tankın və ya hücum helikopterinin həmin təhlükəni məhv etməsini gözləməkdir. “Excalibur” kimi yüksək dəqiqlikli artilleriya sursatlarının hazırlanması səngərlərə dəqiq zərbələr endirməyə imkan verir və bu səbəbdən piyada döyüş maşınının suppressiv atəş imkanına olan ehtiyac daha da azalır.
Yuxarıdan hücum edən tank əleyhinə sursatların geniş yayılması isə aktiv müdafiə sistemlərinin (APS) tətbiqini daha da zəruri edir. Unutmaq olmaz ki, son dövrlərdə əksər ordulardan daha çox döyüş təcrübəsinə malik olan İsrail Ordusu heç vaxt M2 “Bradley”ni satın almayıb. Halbuki çox güman ki, bu platformanı olduqca sərfəli şərtlərlə əldə edə bilərdi.
İsrailin hazırkı “Namer” zirehli transportyorunda qüllə yoxdur, lakin o, “Trophy” aktiv müdafiə sistemi ilə təchiz edilib. “Warrior” proqramının ləğv edilməsi ordunu yalnız növbəti uğursuz zirehli döyüş maşını satınalma layihəsinin biabırçılığından xilas etmədi (belə ki, 40 mm-lik CTA topunun inteqrasiyası ciddi problemlərlə üzləşmişdi), həm də onun zəif düşünülmüş və ölümcül platforma ilə silahlanmasının qarşısını aldı.
Ümid etmək olar ki, əldə edilən əhəmiyyətli maliyyə qənaəti daha imkanlı “Boxer” zirehli transportyorlarının alınmasına və bütün qoşun növlərinin birgə döyüş bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi üçün zəruri olan səhra hazırlığına yönəldiləcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
