ABŞ-nin birgə əməliyyat doktrinasında “zaman, məkan və məqsəd baxımından hərbi əməliyyatların inteqrasiyası və sinxronlaşdırılması nəticəsində yaranan sinerji” kimi müəyyən edilən bu yanaşma sonrakı dövrdə hava, quru, dəniz, informasiya, eləcə də hazırda kiberməkan və kosmos imkanları arasında yaradıcı əməkdaşlıq yolu ilə əməliyyat üstünlüyü əldə etməyin müasir silahlı münaqişələrdə uğurun əsas şərtlərindən birinə çevrilməsinə səbəb oldu.

1973-cü il Ərəb-İsrail müharibəsi qəfil dönüşləri və ağır itkiləri ilə dünyanı sarsıdan münaqişə kimi, orduların birgə inteqrasiya vasitəsilə asimmetrik üstünlüklər yaratmaq bacarığından asılı olaraq necə uğur qazandıqlarını və ya uğursuzluğa düçar olduqlarını göstərən parlaq nümunədir. İsrail Müdafiə Qüvvələri əvvəlcə ərəb rəqiblərinin qabaqcıl hava hücumundan müdafiə və tank əleyhinə sistemlərdən istifadə edərək onların uzun müddət üstünlük təşkil etmiş hava-quru əməkdaşlığını parçalamaları nəticəsində ağır məğlubiyyətlərə məruz qaldılar. Lakin sonradan onlar birgə fəaliyyətin yeni formalarını hazırlayaraq Misir və Suriya müdafiə sistemlərini dağıtmağa və genişmiqyaslı əks-hücumlara başlamağa nail oldular.

Birgə imkanların yenidən vahid sistem halında cəmləşdirilməsi böyük itkilər bahasına başa gəlsə də, İsrail Müdafiə Qüvvələrinin əməliyyat manevr qabiliyyətini bərpa etməsində və müharibəni özləri üçün əlverişli şərtlərlə başa çatdırmasında həlledici rol oynadı. Ayrı-ayrı əməliyyat mühitlərinə aid qüvvələrin, yəni şahmat taxtasındakı fiqurlar kimi hər birinin özünəməxsus üstünlükləri və zəiflikləri olan qüvvələrin qarşılıqlı fəaliyyəti nəticəsində yaranan asimmetrik üstünlüklərin əhəmiyyətini göstərən bu nümunə XXI əsrdə də 1973-cü ildə Sinay yarımadası və Colan təpələrində olduğu qədər aktual olaraq qalır.

2020-ci il Qarabağ müharibəsində, Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğalında və Ukraynanın 2023-cü il əks-hücumunda hücum edən qüvvələrin əməliyyat manevrini həyata keçirməkdə çətinlik çəkməsi göstərdi ki, quru, hava və dəniz qüvvələrinin sistemli üstünlüklər və rəqib üçün ölümcül zəifliklər yaratması kampaniyanın uğuru üçün bu gün də həlledici əhəmiyyət daşıyır. ABŞ ordusu üçün nəticə aydındır: onun qüvvələri döyüş meydanına rəqibi tükəndirici müharibəyə sürükləməyən və ardıcıl asimmetrik üstünlüklər yaradan imkanlarla çıxmalıdır. Əks halda, belə üstünlüklər olmadan hücuma keçmiş əvvəlki orduların taleyini yaşamaq riski ilə üzləşəcək.

İsrailin birgə əməliyyat uğursuzluqları

Yom Kippur müharibəsi 1973-cü ilin oktyabrında Yaxın Şərqin parçalanmış siyasi mühitində başladı. Həmin vaxta qədər İsrail Müdafiə Qüvvələri bir sıra ağır müharibələrdə ərəb rəqiblərinə üstünlük qazanmışdı.

Xüsusilə 1967-ci ildə baş vermiş Altı Gün Müharibəsində İsrail sürətli hərəkət edən zirehli qüvvələrlə hücum aviasiyasını birləşdirərək Misir, Suriya və İordaniya mövqelərini darmadağın etmiş, Sinay yarımadasında, Colan təpələrində və İordan çayının qərb sahilində həlledici qələbələr qazanmışdı. 1939-1940-cı illərdə Almaniyanın “Blitzkriq” əməliyyatlarını xatırladan bu yanaşma İsrailin hava və quru qüvvələrinə ərəb orduları üçün ardıcıl problemlər və ölümcül zəifliklər yaratmağa imkan verdi. Nəticədə ərəb orduları az sayda istisna olmaqla bütün cəbhələrdə iflic vəziyyətinə düşdü və məğlub edildi.

İsrail Müdafiə Qüvvələrinin qırıcı-bombardmançı təyyarələrin və ağır tankların üstünlüyünə olan inamını daha da möhkəmləndirən bu birgə manevr nəticəsində piyada qoşunları, artilleriya, hava hücumundan müdafiə sistemləri və digər imkanlar ikinci plana keçdi. Bu isə növbəti müharibədə çox baha başa gələcəkdi. 1967-ci ilin qalibləri tezliklə bu həddindən artıq özünəinamın ağır nəticələrini yaşadılar.

1973-cü il oktyabrın 6-da Misir və Suriya orduları öz nüfuzlarını və itirdikləri əraziləri geri qaytarmaq məqsədilə eyni vaxtda hücuma başladılar. Şimalda, Colan təpələri istiqamətində Suriya ordusu 1200-dən çox tank və 2000 artilleriya sistemi ilə hücuma keçərək hazırlıqsız yaxalanmış İsrail Müdafiə Qüvvələrini demək olar ki, darmadağın etdi. Cənubda isə Misir ordusu beş piyada diviziyası və 500 tankla Süveyş kanalını keçərək qərb sahilini ələ keçirdi və İsrailin istehkam xəttini yarmağa başladı.

İsrail Müdafiə Qüvvələrinin çevik reaksiya göstərən aviasiyası və zirehli bölmələri əks-hücuma keçdikdə ərəb orduları Sovet İttifaqı tərəfindən verilmiş çoxsaylı zenit-raket komplekslərindən və hava hücumundan müdafiə sistemlərindən istifadə edərək İsrail qırıcı-bombardmançılarına ağır zərbələr endirdilər. Sinay səhrasında isə möhkəmləndirilmiş “Sagger” tank əleyhinə idarə olunan raket kompleksləri və RPG-7 qumbaraatanları İsrail tank bölmələrinin bütöv hissələrini məhv etdi.

Növbəti iki gün ərzində İsrail dövləti müxtəlif istiqamətlərdə gedən döyüşlərə təcili şəkildə səfərbər olmağa çalışdı. Colan təpələrindəki əks-hücum əvvəlcə ümidsiz görünsə də, sonradan uğur qazandı. Lakin Sinay yarımadasında mərhələli şəkildə həyata keçirilən hücum hava və quru qüvvələrinin koordinasiyalı fəaliyyəti olmadığından tam fəlakətlə nəticələndi. Əvvəl güvəndiyi asimmetrik üstünlüklərdən məhrum qalan İsrail ordusu döyüşlərin ilk həftəsində Misirin raket müdafiəsinə qarşı demək olar ki, dəstəksiz hücumlar zamanı təxminən 500 tank və 50 təyyarə itirdi.

Məğlubiyyətin sarsıntısını yaşayan və uzunmüddətli tükəndirici müharibədən ehtiyat edən İsraili yalnız Misir ordusunun oktyabrın 14-də etdiyi düşünülməmiş hücum xilas etdi. Misir qüvvələri Süveyş kanalı boyunca yerləşən hava hücumundan müdafiə və tank əleyhinə müdafiə sistemlərinin əhatə zonasından kənara çıxaraq Sinay yarımadasının dərinliklərinə irəlilədi və nəticədə 260 əsas döyüş tankını itirdi.

1973-cü ilin oktyabrında baş verən bu hadisələr bərabər imkanlara malik rəqibə simmetrik və parçalanmış yanaşmalarla hücum etməyin təhlükələrini açıq şəkildə nümayiş etdirdi. İsrail əvvəl hava üstünlüyü və zirehli qüvvələrin üstünlüyünə əsaslanan “Blitzkriq” tipli kövrək birgə əməliyyat modelinə həddindən artıq arxalandığı üçün əvvəllər təsəvvür edilməyən dərəcədə ağır itkilər verdi. Digər tərəfdən, Misir ordusu da prezidentin əmri ilə, generallarının etirazlarına baxmayaraq, döyüş meydanı lazımi şəkildə hazırlanmadığı və ciddi üstünlüklər yaradılmadığı halda birgə qoşun növlərinin müdafiəsinə qarşı birbaşa hücuma keçərək ağır məğlubiyyət yaşadı.

Həm Misir, həm də Suriya orduları kimi İsrail də qətiyyətli atəş və manevr üçün zəruri şərait yaradan birgə asimmetrik üstünlüklərdən istifadə edə bilmədiyi üçün ciddi uğursuzluqlarla üzləşdi. Müharibə üçüncü həftəsinə keçərkən İsrail rəhbərliyi bir həqiqəti tam dərk etmişdi: ya səmərəli birgə əməliyyat yanaşmasını bərpa etməli, ya da rəqibin diktə etdiyi tükəndirici müharibədə məğlub olmalı idi.


Asimmetrik üstünlüyün bərpası

İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Misir probleminə cavabı Süveyş kanalının mərkəzi hissəsində həyata keçirilməsi planlaşdırılan iddialı, lakin yüksək riskli əks-hücum oldu. İsrailin Cənub Komandanlığı ilkin məğlubiyyətlərdən sonra özünü toparlamış və son uğurlardan ruhlanaraq elə bir plan hazırladı ki, buna əsasən əvvəlcə bir zirehli diviziya kanalı yararaq qarşı sahilə keçməli, daha sonra isə daha iki zirehli diviziya onun ardınca keçərək kanalın qərb sahili boyunca cənuba doğru manevr etməli və nəticədə su maneəsinin qarşı tərəfində möhkəmlənmiş Misir qüvvələrini onların strateji təminat rayonlarından təcrid etməli idi.

Hücumun uğur qazanması üçün İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin yenidən döyüşə cəlb edilməsinin həyati əhəmiyyət daşıdığını anlayan plan İsrailin quru qoşunlarının Misirin hava hücumundan müdafiə sistemlərinə zərbələr endirməsini və ABŞ ordusunun müasir doktrinasında deyildiyi kimi, hücum aviasiyasının müdaxilə edib yaranmış zəifliklərdən istifadə etməsi üçün “imkan pəncərəsi” açmasını nəzərdə tuturdu.

Cənub Komandanlığı böyük risk daşıyan bu əməliyyata 1973-cü il oktyabrın 15-nə keçən gecə Acı Gölün şimalında, kanal boyunca qurulmuş müdafiə xəttinə qarşı genişmiqyaslı hücumla başladı. Plan diqqəti yayındıran manevrlər, hücumlar və körpü daşıyan karvanların irəliləməsini əhatə edən mürəkkəb əməliyyat ardıcıllığından ibarət idi. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, əməliyyat nəticəsində kanalın qarşı sahilində kövrək dayaq məntəqəsi yaradıldı.

İsrail Müdafiə Qüvvələri körpülərin irəlilədilməsi, gözlənilməz Misir müqaviməti və yüksək rütbəli komandanlar arasında fikir ayrılıqları kimi çoxsaylı problemlərlə üzləşsələr də, motorlu bərələr vasitəsilə qarşı sahilə keçməyi bacaran 20 tank müharibənin ən həlledici əməliyyatlarından birini həyata keçirdi. Onlar Misirin müdafiə xəttinin mərkəzində yerləşən zenit-raket kompleksləri qrupunu məhv etdilər. Əsas döyüş tanklarının demək olar ki, müdafiəsiz qalmış raket batareyalarına birbaşa atəş açması ilə formalaşan bu ölümcül asimmetriya İsrail Hərbi Hava Qüvvələri üçün yeni imkan yaratdı. Bunun nəticəsində aviasiya yaxın hava dəstəyi göstərməyə və Misir ərazisinin dərinliklərinə zərbələr endirməyə başladı.

Kanalın keçilməsi davam etdiyi vaxt, körpülərin güclü artilleriya atəşinə məruz qalmasına baxmayaraq, İsrail Müdafiə Qüvvələri əvvəlcə oktyabrın 17-də kanalın şərq sahilində Misirin tələsik təşkil edilmiş zirehli əks-hücumunu dəf etdilər. Sonra isə daha iki diviziyanı kanalın qərb sahilinə keçirərək növbəti iki gün ərzində Afrika istiqamətində genişmiqyaslı irəliləyişə başladılar. Eyni vaxtda İsrail aviasiyası daha uzaqda yerləşən zenit-raket komplekslərini məhv etməyə başladı və bu təhlükəyə cavab olaraq Qahirə bütün Hərbi Hava Qüvvələrini döyüşə cəlb etdi.

Növbəti həftə ərzində İsrail Müdafiə Qüvvələrinin quru qoşunları cənuba və şimala doğru manevr edərək Misirin 2-ci və 3-cü ordularını təcrid etdilər. Bu zaman İsrail Hərbi Hava Qüvvələri Misirin əks-hücumlarının qarşısını aldı, körpüləri məhv etdi, möhkəmləndirilmiş mövqeləri bombaladı və hava məkanında üstünlük qazandı. Bununla yanaşı, İsrailin quru qoşunları kanal boyunca yerləşən zenit-raket komplekslərini mərhələli şəkildə sıradan çıxarmağa davam etdilər və bununla da havadakı tərəfdaşlarının manevr imkanlarını getdikcə daha da genişləndirdilər.

Sinay cəbhəsində formalaşan bu yeni birgə inteqrasiya İsrailin dəniz əməliyyatları ilə tamamlandı. Hava və quru döyüşlərində yaşanan uğursuzluqlardan fərqli olaraq, dəniz əməliyyatları müharibənin ilk günlərindən etibarən son dərəcə uğurlu olmuşdu. 1973-cü il oktyabrın 6-da İsrailin kiçik raket katerləri donanması Latakiya döyüşündə Suriya Hərbi Dəniz Qüvvələrini məhv etdi. İki gün sonra isə Baltim döyüşündə Misirin daha böyük donanmasına qalib gəldi.

Tarixdə ilk dəfə olaraq hər iki tərəfin gəmidən-gəmiyə raketlərdən və radioelektron mübarizə vasitələrindən istifadə etdiyi bu döyüşlər nəticəsində İsrail Aralıq dənizi sahillərində dənizə nəzarəti ələ keçirdi və sahilboyu yerləşən zenit-raket komplekslərinə qarşı dənizdən zərbələr endirmək imkanı qazandı. Cənubda, Qırmızı dənizdə də İsrail Hərbi Dəniz Qüvvələri Misirin iri amfibiya əks-hücumunu uğurla dəf etdilər. Aralıq dənizində verilən itkilərlə birlikdə bu əməliyyatlar nəticəsində ərəb ölkələri ümumilikdə 35 döyüş gəmisini itirdi, daha dörd gəmi isə İsrail tərəfindən ələ keçirildi.

Hava, quru və dəniz mühitlərində fəaliyyətin uğurla əlaqələndirilməsi İsrailin birgə əməliyyat modelini yenidən bərpa etməsinə imkan verdi. Bu isə Misirin arxa bölgələrində həlledici quru manevrinin həyata keçirilməsində əsas rol oynadı. Quru, hava və dəniz qüvvələrinin öz imkanlarını düşmənin zəif nöqtələrinə qarşı yönəltməsinə şərait yaradan asimmetrik üstünlüklər formalaşdırmaqla İsrail Müdafiə Qüvvələri rəqibin hava və dəniz mühitində müqavimət göstərmək qabiliyyətini tamamilə məhv etdilər. Eyni zamanda Misirin taktiki körpülərinin bombalanması nəticəsində kanalın şərq sahilində qalmış qüvvələrinin böyük hissəsi ya təcrid edildi, ya da hərəkət imkanından məhrum oldu.

Ən vacib məqamlardan biri isə bu nəticənin Colan təpələrində döyüşən qüvvələrin hesabına əldə edilməməsi idi. Həmin vaxt İsrailin Şimal Komandanlığı artıq Suriya ərazisinə daxil olmuş, İraq və İordaniyanın həyata keçirdiyi genişmiqyaslı zirehli əks-hücumu məğlub etmişdi. 1973-cü il oktyabrın 28-də artıq strateji üstünlük İsrailin tərəfində olduğu üçün İsrail və Misir yekun atəşkəs haqqında razılığa gəldilər. Bu razılaşma sonradan “Kemp Devid” sazişləri ilə nəticələnən davamlı sülh prosesinin əsasını qoydu.


XXI əsr müharibələri üçün nəticələr

1973-cü ilin Oktyabr müharibəsi öz amansızlığı və yüksək intensivliyi ilə dünyanı sarsıtdı. Həm İsrail dövləti, həm də ərəb koalisiyası simmetrik qarşıdurmanın yaratdığı ağır dağıntılar nəticəsində ciddi itkilərə məruz qaldılar. İsrail Müdafiə Qüvvələri əvvəlcə Altı Gün Müharibəsində uğur qazandırmış birgə əməliyyat modelini yenidən tətbiq edə bilmədikləri üçün ağır itkilər verdilər. Digər tərəfdən Misir və Suriya orduları da hava hücumundan müdafiə və tank əleyhinə müdafiə sistemlərinin qoruyucu zonasından kənarda lazımi dəstək olmadan zirehli hücumlara başladıqları üçün ciddi məğlubiyyətə uğradılar.

Yalnız İsrail Müdafiə Qüvvələri tükəndirici müharibə probleminə yeni birgə həll modeli hazırlayaraq vəziyyəti dəyişə bildilər. Onlar taktiki asimmetrik üstünlüklərin yeni kombinasiyasını formalaşdıraraq Süveyş kanalı üzərindən uğurlu hava-quru əməliyyatı həyata keçirdilər və müharibəni özləri üçün əlverişli şərtlərlə başa çatdırdılar. Müxtəlif əməliyyat mühitləri arasında əməliyyat üstünlüklərinin yaradılması tələbi bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Çünki müasir müharibələrdə tükəndirici və mövqe xarakterli döyüşlərin əməliyyat manevrinin effektivliyini ciddi şəkildə məhdudlaşdırdığı görünür.

2020-ci il Qarabağ müharibəsində Ermənistan ordusu Azərbaycanın daha inkişaf etmiş atəş imkanları və pilotsuz uçuş aparatı sistemləri qarşısında 700-dən çox zirehli texnika itirdi. Daha böyük hərbi potensiala malik Rusiya ordusu isə 2022-ci ildə Kiyev uğrunda döyüşdə dərinlikdə birgə atəş və manevri koordinasiya edə bilmədiyi üçün Ukraynanı məğlub edə bilmədi. Digər tərəfdən Ukrayna ordusu işğalçı qüvvələri geri çəkilməyə məcbur edərək əhəmiyyətli əraziləri azad etsə də, 2023-cü ildə həyata keçirdiyi əks-hücum üçün effektiv birgə əməliyyat modeli formalaşdıra bilmədi. Bunun nəticəsində həmin cəbhədə döyüşlər əsasən simmetrik və tükəndirici xarakter almaqda davam etdi.

1973-cü il müharibəsində olduğu kimi, bu müasir münaqişələr də göstərir ki, birgə asimmetrik üstünlüklər yaratmaq hələ də müasir müharibələrin ən mürəkkəb məsələlərindən biridir. Xüsusilə ABŞ ordusu üçün bu o deməkdir ki, müharibənin xarakteri dəyişdikcə müxtəlif qoşun növləri və dövlət qurumları arasında əvvəlki uğurlu inteqrasiya təcrübəsinə arxayın olmaq olmaz. Rəqiblər tam mühit üstünlüyü əldə edə bilməsələr belə, tarix göstərir ki, onlar müəyyən vaxtda və müəyyən məkanlarda məhdud üstünlük yaratmaqla birgə əməliyyat sistemlərini parçalaya, hücumları dayandıra, qarşı tərəfi tükəndirici döyüşlərə sürükləyə və əməliyyatların dayanmasına nail ola bilərlər.

Əgər 1973-cü ilin hadisələri köhnəlmiş əməliyyat modellərinə arxalanmağın təhlükələrini nümayiş etdirirsə, İsrail Müdafiə Qüvvələrinin böyük itkilər bahasına birgə inteqrasiya olunmuş əməliyyat modelini bərpa etməsi belə yanaşmanın nə qədər vacib olduğunu göstərir. Yeni əsrin müharibələrinə doğru irəlilədikcə ABŞ Silahlı Qüvvələri bu dərsləri diqqətlə nəzərə almalı və həm öz qüvvələrini, həm də ölkəsini qarşıda duran ən mürəkkəb çağırışlara hazırlamalıdır.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az