Doktrina uğur üçün zəruri şərtləri daha da konkretləşdirərək bunlara vaxtında fəaliyyət və etibarlılıq, çeviklik üçün hava əməliyyatlarının planlaşdırılması, döyüş məkanının hərtərəfli idarə olunması məqsədilə hava məkanına nəzarət, eləcə də qarşılıqlı empatiyanın “tez itirilən” xarakterini daxil edir. Bu yanaşma aşağıdakı diaqramda göstərildiyi kimi JDP 0-30 sənədindən uyğunlaşdırılıb. Bunlar COBRA əməliyyatının əsas dərsləridir. Məqalə göstərəcək ki, müasir Hava-Quru İnteqrasiyası doktrinasının bu aspektlərinin etibarlılığı həmin tarixi əməliyyat və Normandiya kampaniyasında sonrakı hadisələrlə möhkəmləndirilir.
Şimal-Qərbi Avropa kampaniyası, “D-Day” desant çıxarmasından Parisin azad edilməsinə qədər olan dövrü əhatə edərək, “Qərbi Avropanın Üçüncü Reyxin caynağından azad edilməsi prosesi” idi. Bu kampaniya uğurlu oldu və “təxminən 80 gün ərzində onlar (Müttəfiqlər) iki alman ordusunu məhv etdilər”. COBRA əməliyyatının ümumi hücumun cəmi ilk üç gününü təşkil etməsi onun bu uğurdakı mərkəzi rolunu nümayiş etdirir.
Siyasi təzyiqlərin strateji zərurət qədər mühüm rol oynadığı COBRA əməliyyatı bir çox məna daşıyırdı. Daha əvvəl britaniyalıların və Montqomerinin rəhbərlik etdiyi GOODWOOD əməliyyatı “Britaniya sektorunda müdafiəni yarmağa nail olmamış”, cəmi “təxminən altı mil dərinliyə irəliləmişdi”. Lakin bu tam uğursuzluq deyildi. Əməliyyat gözlənilmədən uğurlu aldatma planı yaratdı və alman komandanı fon Kluqenin diqqətini Britaniya sektorunda cəmləşdirdi. Bu isə amerikalıların britaniyalıların “həddindən artıq ehtiyatlılığı” ilə bağlı narazılığının kulminasiya nöqtəsinə çatmasına və nəticədə Bredliyə müdafiə xəttini yarmağa yönəlmiş əməliyyatı planlaşdırmaq imkanı verdi. Bu, Şimal-Qərbi Avropa kampaniyasının əsas və bəlkə də həlledici taktiki nailiyyəti idi. Əslində bu, strateji məqsədə nail olmaq və düşmənin əsas ağırlıq mərkəzini sıradan çıxarmaq üçün tələb olunan çoxsaylı şərtlər silsiləsində həm əsas, həm də kritik “həlledici şərt” idi.
Siyasi baxımdan maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, COBRA tez-tez “yarma əməliyyatı” kimi təqdim olunsa da, “general Bredli belə bir məqsədi açıq şəkildə bəyan edəcək qədər sadəlövh deyildi”. Komandanlar arasında əvvəllər mövcud olan daxili çəkişmələri, xüsusilə də ABŞ-nin müharibə nazirinin siyasi təzyiqlərini nəzərə alsaq, bəlkə də COBRA-nın uğurunu əvvəlcədən tam şəkildə planlaşdırmamaq və müdafiə yarıldıqdan sonra daha səmərəli istismar əməliyyatı təşkil etməmək birgə planlaşdırma və rəhbərlik baxışının uğursuzluğu idi.
COBRA əməliyyatı həm də uğurdan çox taktiki faciə kimi qiymətləndirilir. COBRA zamanı endirilən hava zərbələri nəticəsində 100-dən bir qədər artıq ABŞ əsgəri həlak olmuşdu”. Onların arasında ABŞ Quru Qoşunlarının yüksək rütbəli komandirlərindən biri də var idi və bu hadisə Bredlinin Hərbi Hava Qüvvələrinə qarşı uzun illər davam edən nifrət və etimadsızlığını daha da gücləndirdi. Bir çox əsərlərdə COBRA demək olar ki, mifoloji status qazanıb: “COBRA əməliyyatının başlanmasından altmış gün sonra ABŞ hərb tarixinin ən böyük kampaniyası başa çatmışdı”.
COBRA əməliyyatı Hava-Quru İnteqrasiyası sahəsində çoxsaylı mühüm dərslərin öyrənilməsi üçün zəmin yaratdı. Hədəf bölgəsi “təbiətin qəzəbi ilə bombardman ediləcəkdi”. Almanların müdafiə xəttinə qarşı quru hücumunu dəstəkləmək məqsədilə 1500-dən çox ağır bombardmançı təyyarə cəlb olunmuşdu. Onlar hücum istiqamətinə perpendikulyar marşrutla yaxınlaşacaqdılar. Bu isə quru qoşunlarının komandanı Bredli üçün tam gözlənilməz oldu. Çünki o, öz qoşunlarının ön xəttini qorumaq üçün təyyarələrin paralel istiqamətdə uçacağına dair verdiyi göstərişlərin yerinə yetiriləcəyinə inanırdı. Lakin bu baş vermədi.
Bundan əlavə, Hava Komponenti Komandanının hadisə yerinə gəlməsi və hava şəraiti səbəbindən 1944-cü il iyulun 24-də saat 11:40-da, əməliyyatın başlamasına cəmi 20 dəqiqə qalmış bütün əməliyyatı ləğv etməsi etimadın ciddi şəkildə sarsılmasına səbəb oldu və həm quru, həm də hava komponentlərinin şəxsi heyətini böyük təhlükə ilə üz-üzə qoydu. Gözlənilməzlik amili itirildi və COBRA əməliyyatının planı yüksək rütbəli hava qüvvələri zabitinin səhvi nəticəsində almanlara məlum oldu.
Daha sonra, 1944-cü il iyulun 25-də hava əməliyyatlarının standart prosedurlarındakı çatışmazlıqlar səbəbindən bombalar yanlış buraxılış nöqtəsində atıldı. Qoşunlar bombardmanın dağıdıcı gücü və hədəf bölgələrinin yaxınlığı barədə düzgün məlumatlandırılmadıqları üçün kifayət qədər dərin sığınacaqlar qazmamışdılar. Bundan əlavə, hava məkanındakı nəhəng uçuş sıxlığı nəzərə alınmadı və hava məkanına nəzarətdə ciddi uğursuzluqlar bombardman marşrutlarının yanlış hesablanmasına gətirib çıxardı. Qısası, Hava-Quru İnteqrasiyası baxımından pozula biləcək demək olar ki, bütün prinsiplər pozuldu.
COBRA əməliyyatı paradoks idi. Bu əməliyyat strateji və taktiki hava gücünün tətbiqi sahəsində konseptual inqilaba təkan verdi və sonradan müasir qırıcı-bombardmançı təyyarələrin və pilotsuz uçuş aparatlarının dövrünə qədər tarix boyunca öz təsirini göstərdi. Buna nail olmaq üçün COBRA zamanı strateji hava gücü əvvəllər sınaqdan keçirilməmiş taktiki rolda istifadə olundu. Əvvəllər əsasən strateji məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş yüksək dağıdıcı gücə malik bu vasitələr sadə və ilkin görünən üsulla taktiki döyüşdə tətbiq edildi.
Quru qoşunları komandanlarının bu taktiki “sehrli həll vasitəsinə” olan ümidləri ilə hava qüvvələri zabitlərinin nasistlərin daha böyük hərbi potensialını iflic etmək məqsədilə strateji hədəflərə zərbə endirmək istəyi arasında mövcud olan ziddiyyət Montqomerinin Müttəfiq Ekspedisiya Hava Qüvvələri yanında əlaqələndirici zabiti briqada generalı Uilyams tərəfindən belə ifadə olunurdu:
“Heç bir real əməkdaşlıq yox idi... Desək ki, Hərbi Hava Qüvvələrinə kimsə həqiqətən komandanlıq edirdi, bu doğru olmazdı. Tedder (Eyzenhauerin ikinci komandiri) vəziyyəti idarə etməyə çalışırdı, çünki Ley-Mallori (Müttəfiq Ekspedisiya Hava Qüvvələrinin komandanı və taktiki əməliyyatlara cavabdeh şəxs) Bert Harris (Britaniyanın strateji bombardman qüvvələrinin rəhbəri) üzərində ümumiyyətlə nəzarətə malik deyildi. Nəticədə çox əhəmiyyətli hesab etdiyim qorxunc bir ifadə meydana çıxdı: “hədəfi satmaq”. Yəni Hərbi Hava Qüvvələrinin hər hansı işi görməsini istəyirdinizsə, əvvəlcə həmin hədəfi onlara “satmalı” idiniz”.
Briqada generalı Uilyamsın bu sitatı yaxın keçmişdən çıxarılan dərslər baxımından xüsusilə maraqlıdır. Çünki “ağır bombardmançıların ilk təcrübəvi tətbiqi “D-Day” zamanı həyata keçirilmişdi və ən yaxşı halda nəticələr qarışıq olmuşdu. Desant çıxarmadan sonra keçirilən iki böyük əməliyyatda britaniyalılar ilk dəfə olaraq ağır bombardmançıları yaxın hava dəstəyi rolunda istifadə etdilər. Birinci halda, yəni iyulun əvvəlində keçirilən “Charnwood” əməliyyatında öz qoşunlarının zərbə altına düşməməsini təmin etmək istəyi Britaniyanın İkinci Ordusunun planlaşdırıcılarını hədəf bölgəsini həddindən artıq arxada seçməyə vadar etdi. Quru müşahidəçiləri müəyyən etdilər ki, həmin ərazidə çox az sayda düşmən mövqeyi, şəxsi heyəti və ya artilleriyası var idi. Hədəflərə bu qədər arxa bölgədə və üstəlik əsas quru hücumundan bir neçə saat əvvəl zərbə endirilməsi dərin müdafiə sistemini yarmağa yönəlmiş atəş planının uğuru üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan fasiləsizlik prinsipini də pozurdu”. Bu uğursuzluqların bir çoxu COBRA əməliyyatından əvvəl lazımi şəkildə təhlil edilmədi və onlardan nəticə çıxarılmadı.
Bu uğursuzluq və ondan əldə edilən dərslər Stanmordakı Müttəfiq Ekspedisiya Hava Qüvvələrinin qərargahında keçirilən gərgin ilk hava-quru planlaşdırma iclaslarının iştirakçıları tərəfindən də sənədləşdirilmişdi. Həmin iclaslarda “Stanmordakı görüşdə hava qüvvələri zabitləri səbirlə general Bredlinin onların peşə sahəsinə aid məsələlər barədə çıxışını dinləyirdilər. Əslində heç kim xalça tipli bombardman barədə ciddi biliyə malik deyildi”. Strateji bombardmançıların taktiki rolda istifadə edilməsi təşəbbüsü quru qoşunları tərəfindən ələ alınmışdı və sonrakı müzakirələr qarşılıqlı dialoqdan daha çox göstəriş vermə xarakteri daşıyırdı.
Müasir Hava-Quru İnteqrasiyası doktrinasının meyarları və terminologiyası ilə COBRA əməliyyatındakı etimad, təminat və kommunikasiya səviyyəsini qiymətləndirdikdə nəticələr çox sərt görünür. Lakin həmin dərslər uzunmüddətli əhəmiyyət daşıdı. Milli mövcudluq uğrunda mübarizə aparılan əməliyyat şəraitində şəxslərarası münasibətlərin uğursuzluğu ciddi tənqidə layiqdir. Bundan başqa, Şimali Afrika səhralarında hava-quru komandanlıq və idarəetmə sahəsində uğurlu əməkdaşlıq nümunələrinin öyrənilməsi və mənimsənilməsi baxımından da COBRA əməliyyatını uğursuz hesab etmək olar. Müttəfiqlər Koninqhem və Tedderin Şimali Afrikada Montqomeri ilə birlikdə strateji rəhbərlik səviyyəsində formalaşdırdıqları və sonradan Montqomerinin əldə etdiyi şöhrətin müəyyən mənada haqsız mənimsənilməsi fonunda yaranmış konseptual üstünlükləri unutdular, onlara məhəl qoymadılar və ya onları parçalanmış vəziyyətə saldılar. Bu müsbət təcrübə strateji səviyyədən taktiki səviyyəyədək bütün komandanlıq strukturlarında rəsmi şəkildə təsbit edilməli idi. Bu çatışmazlıq ABŞ-də “Air Support Parties” (ASP) adlanan Hava Dəstəyi Qrupları formasında hələ ilkin mərhələdə olan və imkanları məhdud TACP/JTAC potensialında, eləcə də RAF-də bu imkanın demək olar ki, olmamasında özünü göstərirdi. Halbuki “RAF Aralıq dənizi əməliyyatlarında bu konsepsiyanın öncüllərindən biri olmuşdu”.
Taktiki doktrinanın strateji inkişaf tempi ilə ayaqlaşmaması da vaxtında fəaliyyət və etibarlılıq baxımından mühüm amildir. ABŞ-nin Hava Dəstəyi Qrupları müasir hərbçilərin TACP/JTAC vəzifəsi kimi qəbul etdikləri funksiyaları yerinə yetirmək səlahiyyətinə malik deyildi. Bu isə missiya komandanlığı, hava məkanına nəzarət və müxtəlif əməliyyat mühitləri arasında inteqrasiyanın çatışmazlığını, onsuz da mürəkkəb olan komandanlıq və idarəetmə sistemində daha da dərinləşdirirdi. Hətta dost qüvvələrin səhvən vurulması müşahidə edildiyi hallarda belə, Hava Dəstəyi Qruplarına havada olan aviasiya vasitələri ilə əlaqə yaratmağa icazə verilmirdi. Koninqhem heç vaxt Taktiki Hava Qüvvələrinin quru əlaqələndirici zabitlərinə bu qaydada hava vasitələrini idarə etməyə icazə verməmiş, əvvəlcədən planlaşdırılmış hava əməliyyatları üzərində birbaşa nəzarəti özündə saxlamışdı. Old Sarumdakı Ordu Əməkdaşlığı Məktəbinə, yəni sonradan JFACTSU-nun sələfi hesab edilən quruma investisiya yatırılmasına baxmayaraq, hava və quru qüvvələrinin birlikdə iştirak etdiyi MRX tipli təlimlər çox az idi və ya birgə hazırlıq nəticəsində formalaşa biləcək qarşılıqlı etimadın inkişaf etdirilməsinə kifayət qədər diqqət yetirilməmişdi.
COBRA əməliyyatından sonra ABŞ dərslərin mənimsənilməsi sahəsində sürətli və innovativ yanaşma nümayiş etdirdi. Buna misal olaraq Kuesadanın 9-cu Hərbi Hava Qüvvələrində döyüş təcrübəsinə malik pilotların irəli hava hücumlarını əlaqələndirən zabitlər kimi istifadə olunmasını və havadan fəaliyyət göstərən irəli aviasiya nəzarətçilərinin tətbiqini göstərmək olar. “Beşinci Ordu və XII Hava Dəstəyi Komandanlığı sonradan “Dragoon” əməliyyatında Fransaya gətirilən ikinci yeniliyi hazırladı. Bu, L-5 rabitə təyyarələrində fəaliyyət göstərən irəli aviasiya nəzarətçiləri və ya “Horsefly” sistemi idi. İlk təcrübələr 1944-cü ilin iyununda Romanın şimalında həyata keçirilmişdi. Məqsəd sürətlə irəliləyən dost qoşunlarının ön dəstələrinin yerini müəyyən etmək və ön xətt üzərində alçaq hündürlükdə uçan təyyarələrin verdiyi taktiki məlumatlardan istifadə etmək idi. “Horsefly” sistemi adi şəraitdə aşkar edilməsi çətin olan hədəflərin müəyyən edilməsində son dərəcə faydalı idi və bəzən hücum edən təyyarələrin gördüyünə bənzər mənzərə təqdim etməklə hava zərbələrinin idarə olunmasına kömək edirdi”.
Lakin ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrində baş verən bu dəyişikliklər eyni sürətlə quru qoşunlarında tətbiq olunmadı. COBRA əməliyyatından sonra da “əməliyyatdan əvvəl və əməliyyat zamanı həyata keçirilən artilleriya hazırlığı çox vaxt səmərəsiz olurdu. Artilleriyadan yalnız ABŞ piyada və zirehli bölmələri irəliləyərək düşməni gördükdən və topların atəşini birbaşa alman mövqelərinə yönəldə bildikdə səmərəli istifadə edilirdi”. Bredlinin “ölkədə öyrədilən taktikamız dollar qədər etibarlıdır” fikri, quru komponentini dəstəkləyən əks sübutların mövcudluğuna baxmayaraq, onun dərin kök salmış qərəzini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Görünür, bu cür qərəzlər müasir dövrdə də hava və quru komponentləri arasındakı münasibətlərə dair yanaşmalarda qalmaqda davam edir və buna görə də həmin dərslər heç vaxt tam şəkildə mənimsənilməyib.
ABŞ-nin Hava Dəstəyi Qrupları ilə bağlı Hava-Quru İnteqrasiyası dərslərinə daha dərindən nəzər saldıqda qarşılıqlı etimadın, etibarlı rabitənin və müxtəlif əməliyyat mühitləri arasında inteqrasiyanın nə qədər vacib olduğu aydın görünür. Məlum olur ki, “D-Day” desant çıxarmasından əvvəl onların istifadə etməli olduqları müvafiq radio sistemləri həcm və çəki səbəbindən yüklənməmişdi. Nəticədə COBRA əməliyyatından əvvəlki ilkin rabitə və yalnız əməliyyatın başlanmasına az qalmış qurulan əlaqə sahil yaxınlığında yerləşən vasitələr vasitəsilə Stanmordakı Müttəfiq Ekspedisiya Hava Qüvvələrinin qərargahına və Uksbricdəki komanda məntəqələrinə təkrar ötürülməli olurdu. Bu isə hava komponentinin rabitə sistemini (A6) və nəticə etibarilə taktiki səviyyədə komandanlıq və idarəetmə imkanlarını, hava qüvvələrinin həyati əhəmiyyət daşıyan tələblərinin düzgün başa düşülməməsi səbəbindən ciddi şəkildə zəiflədirirdi.
COBRA əməliyyatının Şimal-Qərbi Avropa kampaniyası boyunca və ondan sonrakı dövrdə doğurduğu ən mühüm dərs etimad məsələsi idi. Hava-Quru İnteqrasiyası mahiyyət etibarilə fərqli peşə kimliklərinin, təşkilati mədəniyyətlərin, əməliyyat tarixçələrinin, qüvvə və vasitələrin uyğunlaşdırılmasının, onların istifadəsinin və əlaqələndirilmiş, bir-birini tamamlayan təsirlərin qəbul edilməsi və vəhdətə gətirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Həmin dövrdə olduğu kimi, bu gün də hava və quru komponentləri arasındakı fərqlər yalnız təşkilati deyil, həm də dərin konseptual xarakter daşıyır. Quru qoşunları əsgərin qanı və əməyi bahasına həyata keçirilən taktiki fəaliyyət vasitəsilə strateji nəticə əldə etməyə əsaslı olaraq üstünlük verirlər. Hava qüvvələri isə quru qoşunları komandanı üçün son dərəcə cəlbedici taktiki dəstək göstərə bildiyi kimi, eyni zamanda uzaq məsafədə sürət, hündürlük, əhatə dairəsi, hər yerdə mövcudluq və operativ reaksiya imkanları sayəsində ölçülməsi demək olar ki, mümkün olmayan strateji təsir yarada bilir. Bu imkanların və onların nəticələrinin başa düşülməsi isə çox vaxt görünməz və ya dərk edilməsi çətin olur.
COBRA əməliyyatı zamanı və ondan sonrakı dövrdə bu anlayışın formalaşdırılması Ali Baş Komandandan, onun müavinindən və tabeli birləşmə komandirlərindən başlamalı idi. Lakin COBRA zamanı bu baş vermədi. “Tedder Ali Hava Qüvvələri Komandanı kimi fəaliyyət göstərmirdi. O, yalnız üç yüksək rütbəli hava komandanı olan Harris, Spaats və Ley-Mallori arasında fikir ayrılığı yarandıqda vasitəçilik edir, Eyzenhauerin ağır bombardmançı qüvvələrinin “strateji” hədəflərə qarşı istifadəsi ilə bağlı göstərişlərini çatdırırdı. Quru və dəniz qüvvələri isə öz tələblərini Ley-Malloriyə bildirməli idilər”.
Bu baxımdan Ley-Malloriyə Eyzenhauerin nüfuzu və səlahiyyəti verilməli idi. “Bir sənədə görə, Ley-Mallori “Overlord” əməliyyatı zamanı Strateji Hava Qüvvələrinin taktiki dəstəyinin idarə olunmasında Ali Baş Komandanı təmsil etməli idi”. Lakin Tedderin strateji dəstəyin əsas əlaqələndiricisi və arbitri kimi təyin edilməsi bunu təkzib edirdi. Bu, Hava-Quru İnteqrasiyası prinsiplərinin həyata keçirilməsi ümidlərini demək olar ki, tamamilə puç edirdi. Bununla yanaşı, çoxsaylı mənbələr Ley-Mallorini etimad göstərilməyən və demək olar ki, yalnız taktiki məsələlərə yönəlmiş komandan kimi təsvir edir.
Belə qənaətə gəlmək olar ki, Eyzenhauerin quru qoşunları komandanı və siyasətçi kimi formalaşmış yanaşması onu strateji baxımdan düşünən hava komandanlarının üzərində öz iradəsini dolayı yolla həyata keçirmək üçün quru qoşunlarına yaxınlığı ilə tanınan hava zabiti Ley-Mallorini ön plana çıxarmağa sövq etmişdi. Ley-Mallori belə deyirdi: “Mənə ya ordunun tam və dərhal dəstəklənməsi üçün mövcud bütün hava qüvvələrinə rəhbərlik etməyə icazə veriləcək, ya da istefa verəcəyəm. Əgər Tedder bunu qəbul etmirsə, onda ya o, ya da mən gedəcəyik”.
Hava marşalı Tedderin strateji bombardman qüvvələri də daxil olmaqla Müttəfiq Ekspedisiya Hava Qüvvələrinin faktiki komandanı ilə aralarında mövcud olan bu fundamental fikir ayrılığını qiymətləndirə bilməməsi ən böyük uğursuzluqlardan biri idi. Bu problem yalnız Normandiya kampaniyasının sonrakı mərhələsində Ley-Mallori vəzifədən uzaqlaşdırıldıqdan sonra aradan qaldırıldı. Nəticədə Tedder quru komponentinə hava gücünün etibarlı şəkildə ayrılmasına təminat verə bilmədi. Eyni zamanda, onun tabeliyindəki hava komandanları arasında rəqabət aparan prioritetlər və onların ümumi hava komandanı Ley-Mallorinin mövqeyindən fərqli yanaşmaları səbəbindən mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma və idarəetmə mövcud olmadığından, hava dəstəyinin vaxtında göstəriləcəyinə də zəmanət verə bilmirdi.
Bu problem sonradan 8-ci Hərbi Hava Qüvvələrinin fəaliyyəti zamanı da özünü göstərdi. Burada mürəkkəb komandanlıq sistemi və qüvvə və vasitələrə həddindən artıq bağlılıqdan çıxarılan dərslərin mənimsənilmədiyi açıq görünürdü: “Strateji hava qüvvələrinin, xüsusilə də 8-ci Hərbi Hava Qüvvələrinin qismən müstəqilliyi tez-tez problemlər yaradırdı. 8-ci Hərbi Hava Qüvvələri Almaniyadakı hədəflərə hücum edərkən bütün böyük qırıcı aviasiya qüvvəsini də özü ilə aparırdı. Tam heyətlə bu, 1000-dən çox qırıcının hava üstünlüyü və hava maneə yaratma əməliyyatları üçün əlçatmaz olması demək idi”.
Bu isə onsuz da mürəkkəb olan komandanlıq mənzərəsini daha da çətinləşdirirdi.
“Belə mürəkkəb əməliyyat kombinasiyaları ən azı beş ayrı qərargah arasında koordinasiya tələb edirdi: Müttəfiq Ekspedisiya Hava Qüvvələri, ABŞ Strateji Hava Qüvvələri, 9-cu Hərbi Hava Qüvvələri, 8-ci Hərbi Hava Qüvvələri və 2-ci Taktiki Hava Qüvvələri”.
Müasir NATO-nun Əməliyyat səviyyəli Birləşmiş Hava Əməliyyatları Mərkəzində (CAOC) istifadə olunan yüksək səviyyədə rəsmiləşdirilmiş və mürəkkəb JTAR tapşırıqvermə prosesi və digər komandanlıq-idarəetmə strukturları nəzərə alındıqda, bunların hətta 2005-2012-ci illərdə COMKAF qərargahı tərkibində fəaliyyət göstərən kiçik taktiki səviyyəli Birgə Müdafiə Əməliyyatları Mərkəzinə (JDOC) qədər uzanan qarşılıqlı əlaqəni dəstəklədiyi görünür. Bu baxımdan COBRA əməliyyatı və 1944-1945-ci illərin yanaşması ilə müqayisədə müasir dövrdə əldə olunan inkişaflar son dərəcə əhəmiyyətli və güclüdür, onların yaratdığı təsirlər isə sürətli və tam inteqrasiya olunmuş xarakter daşıyır.
Yuxarı komandanlıq səviyyəsində qarşılıqlı etimad və empatiyanın parçalanması ən aşağı taktiki səviyyəyə qədər təsir göstərə bilərdi. Ley-Mallorinin faktiki ümumi hava komponenti komandanı mövqeyini nəzərə aldıqda, onun tabeliyindəki komandanlarla konseptual fikir ayrılığı bundan daha açıq ola bilməzdi. O, həmçinin hava marşalı Tedderin mövqeyindən qəsdən fərqli yanaşma nümayiş etdirərək, onun xəbəri və rəhbərliyi olmadan quru komponentinin xeyrinə mühüm konseptual mövqelər irəli sürürdü: “Mən ordunun tam hava dəstəyi planını ilk dəfə irəli sürəndə hava marşalı Tedder orada yox idi, amma general Marşall iştirak edirdi. O, bu fikirlə tam razılaşdı... Mən inanıram ki, Ayk (Eyzenhauer) məni dəstəkləyəcək”.
Bu yanaşmanın ikinci və üçüncü dərəcəli nəticələri bütövlükdə əməliyyatın uğurunu təhlükə altına qoya bilərdi.
“Mən həmişə hesab etmişəm ki, orduya istədiyi qədər hava dəstəyi verilməlidir”.
Bununla belə, empirik araşdırmalar fərqli mənzərə ortaya qoyur:
“Effektiv mərkəzləşdirilmiş idarəetmənin olmaması başqa şəraitdə ola biləcəyi qədər ciddi maneəyə çevrilmədi. Daha aşağı səviyyələrdə münasibətlər kifayət qədər yaxşı idi və bu, taktiki hava komandanlıqları, qarışıq aviasiya qrupları və onlarla əməkdaşlıq edən orta bombardmançı qüvvələri birlikdə fəaliyyət göstərdikdə əksər hallarda lazımi koordinasiyanı təmin edirdi. Yay aylarında bir neçə dəfə RAF-in 2-ci Taktiki Hava Qüvvələri ABŞ-nin IX Taktiki Hava Komandanlığı ilə birlikdə Amerika quru qoşunlarını dəstəkləmiş, eyni zamanda ABŞ aviasiyası da Britaniya bölmələrinə dəstək göstərmişdi”.
Bu vəziyyət Spaats kimi strateji bombardman qüvvələri komandanları ilə ciddi fikir ayrılığına səbəb oldu. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin nominal milli rəhbəri olan Spaats belə deyirdi: “İndi bizim qüvvələrimiz həm şəxsi heyət, həm də texnika baxımından qarşımızdakı alman qüvvələrindən xeyli üstündür. İrəliləmək üçün lazım olan yeganə şey quru qoşunları komandanlarının kifayət qədər cəsarət göstərməsidir”.
Lakin artıq gec idi. Eyzenhauer strateji bombardman qüvvələri üzərində mübahisəli də olsa nəzarət hüququ əldə etmişdi. COBRA əməliyyatından sonra tezliklə məlum oldu ki, “yay kampaniyası ərzində heç bir vaxt ağır bombardmançıların yaxın hava dəstəyi möcüzəvi silaha çevrilmədi”. COBRA əməliyyatından qısa müddət sonra strateji aviasiya tərəfdarlarının mövqeyi öz təsdiqini tapdı. “Sentyabr ayında Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsi ağır bombardmançı qüvvələrini Eyzenhauerin “strateji rəhbərliyindən” çıxardı”.
Ali Baş Komandan kimi Eyzenhauer COBRA əməliyyatına münasibətdə soyuqqanlı mövqe nümayiş etdirir, nə quru, nə də hava komponentinin tərəfini tutur, əksinə, əldə edilən dərsləri ümumiləşdirirdi:
“Bu əməliyyatda göstərilən yaxın hava dəstəyi o qədər yaxın məsafədə idi ki, bir il əvvəl biz buna cəhd etməyə belə cəsarət etməzdik. Biz öyrəndik ki, bombardmandan dərhal sonra quru qoşunlarının daha sürətli irəliləməsi lazımdır. Bununla həm torpaqda böyük çuxurların yaranmasının qarşısını almaq, həm də əsas bombardman zonasının arxa hissəsində və cinahlarında yerləşən daha geniş hədəf spektrinə zərbə endirmək mümkün idi. Bununla belə, texnikamız hələ tam təkmilləşdirilməmişdi və bombalarımızın bir hissəsi qısa düşərək öz əsgərlərimiz arasında itkilərə səbəb oldu. Təəssüf ki, bu cür yeni taktikanın, yaxın məsafədən xalça tipli bombardmanın mükəmməl tətbiqinə yalnız sınaq və səhvlər yolu ilə nail olmaq mümkündür və bu acı itkilər təcrübənin qaçılmaz bədəli idi”.
Maraqlıdır ki, taktiki səviyyədə “komandanların əksəriyyəti, lakin hamısı deyil, Fransa və Almaniyadakı bütün kampaniya ərzində ümumilikdə qənaətbəxş hava dəstəyi aldıqlarını hesab edirdi. Lakin bəzi hallarda aerodromların cəbhədən uzaq yerləşməsi və hücum edən diviziyaların dəstəklənməsi üçün hava qüvvələrinin lazımi səviyyədə cəmləşdirilməməsi hücumun gücünü azaltdı və onun effektivliyini zəiflətdi. Həmçinin, quru qoşunları tərəfindən hədəflərin qeyri-dəqiq təsviri və onların tüstü vasitəsilə düzgün işarələnməməsi də zərbələrin səmərəsiz olmasına səbəb olurdu”.
Qüvvə və vasitələrin məhdudluğu, eləcə də birgə planların mövcudluğu Müttəfiqlər arasında birlik yarada bilmədi. “Şəxsi münaqişələr, strategiya ilə bağlı fikir ayrılıqları və təşkilati siyasət də daxil olmaqla müxtəlif səbəblərə görə Müttəfiqlər Şimal-Qərbi Avropada heç vaxt vahid ümumi hava komandanlığı yarada bilmədilər”. Taktiki nailiyyətlər strateji səviyyədə parçalanmış vəziyyəti və pozulmuş komandanlıq-idarəetmə rabitəsini üstələmişdi.
Bu vəziyyət sonradan kampaniyanın gedişində keçirilən “Dragoon” əməliyyatında da özünü göstərdi. 1944-cü ilin avqustunda ABŞ və Fransa qüvvələrinin Fransanın cənubuna desant çıxarması “Aralıq dənizi yaxın hava dəstəyi sistemini Avropa əməliyyat teatrına gətirdi. Bu sistem RAF-in Səhra Hava Qüvvələrinin tətbiq etdiyi model əsasında qurulmuşdu və Kuesadanın rəhbərlik etdiyi 9-cu Hərbi Hava Qüvvələrinin istifadə etdiyi sistemdən bir sıra mühüm cəhətlərinə görə fərqlənirdi. XII Hava Dəstəyi Komandanlığı və Beşinci Ordu tərəfindən hazırlanmış ilkin modelə əsasən, sorğuların ötürülməsi və qiymətləndirilməsi quru qoşunlarının məsuliyyətində idi və bunlar diviziya, korpus və ordu səviyyəsində G-3 (Hava) qərargah bölmələri tərəfindən icra olunurdu. Hava Dəstəyi Komandanlığı aşağı iki eşelona əlaqələndirici zabit təyin etmirdi. Hava zabiti ilk dəfə sorğu barədə yalnız G-3 tərəfindən ordu səviyyəsində Taktiki Hava Komandanlığının A-3 bölməsinə təqdim edildikdə məlumat alırdı. Əgər A-3 sorğunu qəbul edirdisə, əmri 64-cü Qanadın Qırıcı Aviasiya İdarəetmə Mərkəzinə ötürürdü. Bu mərkəz Taktiki Hava Komandanlığının naviqasiya idarəetməsinə cavabdeh idi. Pilotlar isə həmin əmr aerodromlara çatmamışdan əvvəl quru əlaqələndirici zabit tərəfindən artıq təlimatlandırılmış olurdular”.
Hava-Quru İnteqrasiyasında etimadın formalaşdırılması hər iki tərəfin yaratdığı müsbət təsirlərin qəbul edilməsini tələb edir. Bununla belə, “yaxın hava dəstəyinin hər hansı döyüş və ya kampaniyanın uğuruna verdiyi töhfəni dəqiq ölçmək çox çətindir. Çünki əksər hallarda konkret silah sisteminin təsirini müxtəlif atəş və manevr kombinasiyalarının ümumi təsirindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Zirehli kolonların müşayiəti və ya hava növbətçiliyi sistemi altında döyüşmüş bütün komandanlar bu üsulları əməliyyat teatrında istifadə edilən digər bütün sistemlərdən üstün hesab edirdilər. Dəstək əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilirdi. Dəstəyin gücü və dəyişmə qrafiki məlum idi, hava qüvvələrinin fəaliyyəti quru əməliyyat planına asanlıqla inteqrasiya edilirdi. Təcili sorğuların emalında ciddi gecikmə olmurdu və korpus səviyyəsindən aşağı komandanlar da hədəfləri təyin etmək səlahiyyətinə malik idilər, əlbəttə ki, onların Hava Dəstəyi Qrupu zabiti bununla razılaşırdı”.
JDP 0-30 sənədində qeyd olunur ki, müxtəlif əməliyyat mühitləri arasında səmərəli inteqrasiya qarşılıqlı etimad və anlaşma əsasında formalaşan qarşılıqlı empatiyadan asılıdır. Keçmiş təcrübə göstərir ki, birbaşa döyüşün yaratdığı impuls aradan qalxdıqdan sonra bu xüsusiyyət tez itirilə bilir.
COBRA əməliyyatından sonra bu konkret dərslər mənimsənildi və sonrakı kampaniyalarda, o cümlədən “Dragoon” əməliyyatında tətbiq edildi. Bununla belə, yüksək komandanlıq səviyyəsində daha praqmatik yanaşma formalaşsa da, bəzi quru qoşunları komandanları karyeralarının sonuna qədər hava qüvvələrinə qarşı açıq şəkildə mənfi münasibətlərini saxladılar. Bunu general Bredlinin COBRA zamanı göstərilən hava dəstəyi barədə kəskin ifadəsi açıq nümayiş etdirir:
“Hərbi Hava Qüvvələrinin yüksək rütbəli zabitləri sadəcə yalan danışırdılar”.
O, bu fikri 8-ci Hərbi Hava Qüvvələrinin COBRA əməliyyatı zamanı xalça tipli bombardman üçün perpendikulyar yaxınlaşma marşrutundan istifadə etməsi ilə bağlı söyləmişdi.
Digər tərəfdən, “müsahibə aparılan zabitlərin demək olar ki, hamısı görünən yaxın hava dəstəyinin əsgərlərin döyüş ruhunu yüksəltdiyini bildirirdi. Bundan əlavə, bu dəstək düşmən artilleriyasının fəaliyyətinin zəiflədilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək edir, ümumilikdə isə düşmən qüvvələrinin təşkilatlanmasını və döyüş nizamını pozurdu.”
COBRA əməliyyatı bu gün Hava-Quru İnteqrasiyasının inkişafını anlamaq baxımından son dərəcə mühüm nümunədir. Bu münaqişədə müşahidə edilən dərslər JDP 0-30 sənədində göstərilən müasir Hava-Quru İnteqrasiyası prinsiplərinin hamısı ilə birbaşa əlaqəlidir. Görünür ki, etimad və qarşılıqlı anlaşma daha çox yüksək komandanlıq səviyyəsində zəifləyirdi. Halbuki taktiki səviyyədə müxtəlif əməliyyat mühitləri arasında inteqrasiyada vəziyyət həmişə belə deyildi. Qarşılıqlı empatiya döyüş meydanına daha yaxın səviyyələrdə daha güclü hiss olunurdu.
Hava əməliyyatlarının planlaşdırılması və hava məkanının əlaqələndirilməsi sahəsində inkişaf baş versə də, bu inkişaf müxtəlif istiqamətlərdə və fərqli sürətlə gedirdi. Bəzi hallarda, məsələn RAF-in Taktiki Hava Qüvvələrində hətta geriləmə də müşahidə olunurdu. Vaxtında fəaliyyət və etibarlılıq yüksək komandanlığın uğursuzluqları səbəbindən ciddi zərər gördü. Müasir dövrdə isə bu problemlər koordinasiya olunmuş atəş sistemləri, birgə planlaşdırma arxitekturası, mövcud və gələcək əməliyyat mühiti üçün yaradılmış strukturlar, eləcə də Ekspedisiya Hava Qanadı (EAW) və Birgə Hava Komponenti Komandanı (JFACC) əməliyyat modellərinin birgə xarakteri sayəsində aradan qaldırılıb.
Əsas problem strateji komandanlıq səviyyəsində yüksək rütbəli hava və quru komandanları arasında etimad və qarşılıqlı anlaşmanın pozulması idi. Milli mövcudluq uğrunda aparılan müharibə şəraitində belə bu problemi aradan qaldıra bilməməyimiz, resurslar uğrunda rəqabətin hökm sürdüyü müasir əməliyyat mühitində bunu bacarmaq imkanlarımız barədə ciddi suallar yaradır.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
