İsrail İrana qarşı uzunmüddətli müharibə üçün istədiyi ABŞ dəstəyini əldə edə bilmir. Buna görə də ölkə yeni regional strategiyaya keçir, bu strategiya hərbi təzyiq, ABŞ diplomatiyası və sonda təkbaşına hərəkət etmək ehtimalının qarışığına əsaslanır.

Təxminən altı həftə əvvəl İranla müharibənin başlanğıcında Baş nazir Benyamin Netanyahu bildirmişdi ki, İsrailin məqsədi İranın yaratdığı “mövcudluq təhlükəsini aradan qaldırmaq”, o cümlədən ölkənin nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq və İran xalqının hökumətə qarşı qalxması üçün şərait yaratmaqdır. İsrail bu məqsədlərə nail ola bilməsə də, Netanyahu hətta bu müəyyən güzəştlər bahasına başa gəlsə belə, ABŞ Prezidenti Donald Trampla koordinasiyanı prioritet hesab edir.

Netanyahunun keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri və hazırda da ona məsləhət verən Yaakov Amidror deyib: “Tramp seçildikdən sonra... mümkün olan hər yerdə amerikalılarla koordinasiya edirik. Məsələn, indi İrana hücumları dayandırmaq bunun qiyməti idi. Amma bizim üçün amerikalılarla birlikdə olmaq və bu yolda müəyyən güzəştlərə getmək təkbaşına hərəkət etməkdən daha vacibdir”.

Bu o deməkdir ki, İsrail indi xüsusilə İsrailin Livana hücumlarını davam etdirməsi fonunda Vaşinqton administrasiyasını daha da qəzəbləndirmədən Tehrana zərbə vurmağın yollarını axtarır.

İsrailin əsas məqsədi Vaşinqtonun İranla nüvə və raket proqramları ilə bağlı uzunmüddətli narahatlıqları həll edən razılaşmaya nail olmasıdır, lakin eyni zamanda İsrail rəsmilərinin qorxduğu kimi Tehranın sərt xətt tərəfdarlarını möhkəmləndirəcək sanksiyaların yumşaldılmasına yol verilməməlidir.

Tramp NBC-yə verdiyi açıqlamada bildirib ki, onun xahişi ilə Netanyahu Livandakı əməliyyatları azaltmağa razılaşıb. Bu qərar İsrailin çərşənbə günü Beyrut, Bekaa vadisi və Livanın cənubunda 10 dəqiqədən az müddətdə 100 hədəfə zərbə endirməsindən sonra verilib. Bu hücum nəticəsində 300-dən çox insan həlak olub və bu, Livan tarixində ən ölümcül bombardmanlardan biri olub.

“Bibi (Netanyahu-red.) ilə danışdım və o, bunu aşağı səviyyədə saxlayacaq. Düşünürəm ki, biz bir qədər daha aşağı profil saxlamalıyıq”, - deyə Tramp bildirib.

Netanyahu bu öhdəliyi açıq şəkildə təsdiqləməsə də, komandasına “Hizbullah”ın tərksilahı və Livanla sülh münasibətlərinin qurulması üçün mümkün qədər tez danışıqlara başlamaq tapşırığı verib. ABŞ, Livan və İsrail nümayəndələri arasında ilkin məsləhətləşmələrin gələn həftə Vaşinqtonda başlaması gözlənilir.

İsrail yanaşmasının bir hissəsi kimi Livanla danışıqlar aparıldığı halda belə müəyyən səviyyədə hücumlar davam etdirilir.

İsrail Livanla atəşkəsi rədd etməyə davam edir və cümə günü də orada əməliyyatlar aparırdı, tərəflər qarşılıqlı atəş açırdı. İsrail ordusu Livanın cənubunda yerüstü əməliyyatları da davam etdirir, silahların aşkar edilməsi və məhv edilməsi ilə məşğul olur.

İsrail aylarla “Hizbullah”ı Litani çayının o tayına sıxışdırmağa çalışır. Bu çay uzun müddətdir İsrail tərəfindən qeyri-rəsmi təhlükəsizlik xətti kimi qəbul edilir. Netanyahu bildirib ki, İsrail ölkənin şimalında yaşayan vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin edənə qədər Livanda “Hizbullah”a zərbələr endirməyə davam edəcək.

Qeyri-rəsmi olaraq isə İsrail rəsmiləri məqsədlərini daha dar çərçivədə izah edirlər: şimalda təhlükəsizlik zonasını genişləndirmək və gələcək danışıqlarda daha əlverişli güc balansı yaratmaq.

“Biz “Hizbullah”ın tərksilah olunması üçün şərait yaratmağa çalışırıq”, - deyə İsrail hərbi rəsmisi bildirib. Onun sözlərinə görə, əgər İsrailin hərbi əməliyyatları təşkilatın Livanın cənubundan raket buraxmaq imkanlarını daha da zəiflətsə, “gələcəkdə razılaşmanın işləməsi daha real ola bilər”.

İran, Pakistan və digər ölkələr Livanın atəşkəs danışıqlarına daxil ediləcəyini bildirsələr də, Netanyahu bunun ayrı məsələ olduğunu deyir və Livanla ayrıca danışıqlar aparmaq niyyətindədir.

Netanyahu Vaşinqtonla koordinasiyanı qorumaq üçün bəzi hərbi variantları məhdudlaşdırsa da, müharibə İsrail üçün uzunmüddətli strateji qazanc da verə bilər: İranın iqtisadi cəhətdən ciddi zərər görməsi.

POLITICO tərəfindən əldə edilən regional kəşfiyyat qiymətləndirməsinə görə, İranın birbaşa bərpa xərcləri 7 milyarddan 44 milyard dollara qədər dəyişə bilər, ən böyük zərər isə raket proqramına dəyib.

İranın illik hərbi büdcəsi təxminən 7,9 milyard dollar olduğu halda, hətta ən aşağı qiymətləndirmə belə bir illik müdafiə xərclərinə bərabərdir, yüksək qiymətləndirmə isə beş ildən artıq hərbi xərclərə bərabərdir.

Bu itkilər növbəti mərhələni, Vaşinqton ilə Tehran arasında mümkün nüvə diplomatiyasını daha da əhəmiyyətli edir. İsrail rəsmiləri qorxur ki, bu proses İran üzərində təzyiqi azalda bilər.

İsrail danışıqlarda iştirak etməsə belə, onların gedişinə təsir etmək imkanını qorumaq istəyir.

2015-ci il nüvə sazişi üzrə danışıqlarda İsrail ekspert qrupuna rəhbərlik etmiş Yakov Naqel bildirib ki, “iranlılar həmişə qalib gəlir”, çünki onların danışıqlar aparan nümayəndələri çox təcrübəlidir və mövzunu dərindən bilirlər.

Onun sözlərinə görə, ABŞ nümayəndələri, yəni vitse-prezident Cey Di Vens, eləcə də xüsusi nümayəndələr Stiv Uitkof və Jared Kuşner İsraildə yaxşı tanınsalar da, bu sahədə təcrübələri azdır.

Naqel qeyd edib ki, ABŞ yalnız İranın yüksək zənginləşdirilmiş urandan imtina etməsinə fokuslanarsa, bu kifayət etməyəcək, çünki infrastruktur və digər proqram komponentləri qalacaq.

“İran bunu verə bilər və hamı deyəcək ki, biz qalib gəldik, amma bu kifayət deyil”, - deyə o bildirib.

İsrail üçün əsas sual budur: bu vəziyyət köklü dəyişiklik yaradacaq, yoxsa sadəcə növbəti qarşıdurmaya qədər vaxt qazandıracaq?

Rəsmilərin sözlərinə görə, İsrail və ABŞ bu dəfə fərqli nəticə əldə olunacağına ümid edir, hərbi təzyiq və diplomatiyanın birlikdə daha davamlı nəticə verəcəyinə inanılır. Əks halda, İsrail artan hərbi və iqtisadi xərclər fonunda davamlı təhlükə ilə üz-üzə qala bilər.

“İranla başqa yerlərdə etdiyimiz kimi davamlı şəkildə zərbə endirmək mümkün deyil, çünki bu, çox bahalıdır və effektivliyi azalır”, - deyə keçmiş israilli yüksək vəzifəli şəxs bildirib.

İsrail təkbaşına hərəkət edə bilsə də, son altı həftə ABŞ ilə əməkdaşlığın nə qədər daha effektiv olduğunu göstərib.

“ABŞ ilə hər şey daha yaxşıdır. Regionda bazalar, ağır bombardmançı təyyarələr, yanacaq doldurma imkanları, kəşfiyyat var”, - deyə başqa keçmiş yüksək vəzifəli şəxs bildirib.

Amidror əlavə edib: “Əgər amerikalılar Yaxın Şərq üzrə bizi yanacaqla təmin edirsə, biz hər uçuşda iki dəfə çox yük daşıya bilərik və amerikalılar da öz əməliyyatlarını həyata keçirirlər”.

Onun sözlərinə görə, İsrailin Vaşinqtonla koordinasiyadan kənara çıxıb-çıxmayacağı növbəti həftələrdə danışıqların nəticəsindən asılı olacaq.

“Bu, çox şeydən, danışıqlarda nə baş verəcəyindən və amerikalıların necə reaksiya verəcəyindən asılıdır”, - deyə Amidror bildirib.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az