Papikyanın paylaşdığı videoda yüksək dağlıq ərazidə, qalın qar örtüyü altında yerləşən genişmiqyaslı hərbi düşərgə kompleksi görünür. Havadan çəkilmiş görüntülər əsasında bu kompleksdə ön cərgədə təxminən 8-10 kiçik bina və sığınacaq yarımdairəvi formada düzülüb, arxa hissədə isə əlavə dairəvi strukturlar mövcuddur. Nisbətən hündürlükdə isə ayrıca müşahidə postu və rabitə stansiyası yerləşir, üzərində antena avadanlıqları quraşdırılıb. Görüntülərdə beton pilləkənlərlə aşağı enən tunellər, sinif otaqları, kompüter avadanlıqları, silah anbarları, kameralar və böyük giriş qapıları görünür. Ən diqqətçəkən element isə dəmir-beton konstruksiyadan hazırlanmış yeraltı tunel sistemidir. Bu tunellər beton divarlı uzun koridorlardan ibarətdir, elektrik işıqlandırma sistemi və kabel xətləri ilə təchiz olunub, bütün yerüstü strukturları bir-birinə bağlayır. Papikyanın özünün təsdiqlədiyi kimi, bu möhkəmləndirilmiş mövqe “qapalı sistem”dir, torpaq qatı ilə örtülüb və pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı “konstruktiv baxımdan dayanıqlıdır”. Burada diqqət çəkən məqam “dayanıqlılıq” anlayışının nəyi ifadə etməsidir: bu, adətən kiçik çaplı döyüş sursatları, qəlpə təsiri, yaxın partlayışların zərbə dalğası və üst örtüyün çökməsinin qarşısını almağa yönələn mühəndis həllidir, lakin yüksək dəqiqlikli ağır aviasiya sursatları və ya ardıcıl zərbələr fonunda “tam toxunulmazlıq” kimi şərh edilə bilməz. Videoda iki gənc erməni əsgərin bunker girişini böyük dəmir qapı ilə açdığı göstərilir, silah-sursat saxlama imkanlarının olduğu və müxtəlif istiqamətlərdə müdafiənin təşkil edilə biləcəyi vurğulanır.
Papikyanın açıqlamasının zamanlama və kontekst baxımından təhlili xüsusi önəm daşıyır. Ermənistan müdafiə nazirinin bu qurğuları məhz indi, yəni 2020-ci il müharibəsindən bir neçə il sonra ictimaiyyətə açıqlaması çoxqatlı mesaj strategiyasının hissəsidir. O, açıq şəkildə bildirib ki, “ilk dəfə olaraq Silahlı Qüvvələrin müdafiə qurğularını, möhkəmləndirilmiş rayonları təqdim edirik” və yaxın vaxtlarda görülən işləri mütəmadi şəkildə ictimaiyyətə çatdıracaqlarını vəd edib. Bu, bir tərəfdən Ermənistan cəmiyyətinə ordunun yenidən qurulduğu, sərhədlərin qorunduğu mesajını verməyə, digər tərəfdən isə regional rəqiblərə müdafiə qabiliyyətinin artdığını nümayiş etdirməyə hesablanıb. Papikyanın növbəti görüntülərin hazırlanacağını qeyd etməsi isə bu təqdimatın peşəkar informasiya kampaniyası çərçivəsində planlaşdırıldığını göstərir. Bu, sadəcə hərbi məlumatlandırma deyil, eyni zamanda hesablanmış psixoloji və siyasi manevrdır. İctimaiyyətə göstərilən “hazır, səliqəli və modern” müdafiə infrastrukturu həm daxili legitimlik (orduda islahat görüntüsü), həm də qarşı tərəfə çəkindirmə effektinin yaradılması üçün tipik alətdir, burada əsas sual, vizual nümayişin real döyüş dayanıqlılığı ilə nə dərəcədə üst-üstə düşməsidir.
Bu yeni qurğuların texniki quruluşu barədə Papikyanın verdiyi məlumatlar ətraflı təhlilə ehtiyac duyur. Erməni nazir mövqenin “qapalı sistem” olduğunu, dəmir-beton konstruksiyadan hazırlandığını və torpaq qatı ilə örtüldüyünü bildirib. Bu, onu göstərir ki, qurğu birbaşa hava zərbələrinə, xüsusilə pilotsuz uçuş aparatlarının atdığı kiçik çaplı döyüş sursatlarına qarşı müəyyən dərəcədə müdafiə təmin edir. Lakin müasir döyüş meydanında istehkamın effektivliyi təkcə divarın qalınlığı ilə deyil, “sensor-atəş” zəncirində nə qədər gec aşkarlandığı, nə qədər tez vurulduğu və nə qədər sürətlə bərpa olunduğu ilə ölçülür. Belə obyektlərin tipik zəif nöqtələri giriş-çıxış şaxtaları, havalandırma kanalları, elektrik və rabitə kabellərinin çıxış nöqtələri, müşahidə postunun silueti və logistika marşrutlarıdır. Yeraltı hissənin mövcudluğu əsgərlərin hava hücumları zamanı sığınmasına, sursat və texnikanın qorunmasına imkan yaradır, eyni zamanda uzunmüddətli qalma üçün havalandırma, filtrasiya, su ehtiyatı, kanalizasiya və generator sistemi kimi “yaşayış təminatı” elementləri olmadan bu tip qurğuların dayanıqlılığı məhdudlaşır. Papikyanın “relyefdən asılı olaraq müdafiəni müxtəlif istiqamətlərdə təşkil etmək mümkündür” ifadəsi isə mövqenin yalnız bir cəbhə xəttinə deyil, çoxistiqamətli hücumlara qarşı layihələndirildiyini göstərir. Bu, taktiki baxımdan mühüm xüsusiyyətdir, çünki müasir döyüş meydanında təhdid istənilən istiqamətdən, o cümlədən havadan gələ bilər. Bununla belə, çoxistiqamətli müdafiə üçün əlavə şəxsi heyət, atəş nöqtələrinin sektorlaşdırılması, ehtiyat mövqelər və ən əsası, artilleriya-minaatan atəşi ilə koordinasiya tələb olunur, əks halda “360 dərəcə müdafiə” ideyası real resurs çatışmazlığı fonunda kağız üzərində qalır. Müşahidə imkanlarının uzunmüddətli təmin olunması və “daha əlverişli mövqedən sərhədlərin müdafiəsi” vurğusu isə bu qurğuların strateji yüksəkliklərdə yerləşdirilərək geniş əraziyə nəzarət funksiyasını yerinə yetirdiyinə işarə edir. Ancaq yüksəklik üstünlüyü eyni zamanda görünmə və aşkarlanma riskini də artırır: termal iz, generator səsi, qar örtüyündə texnika izləri və yollarda logistika hərəkəti PUA-lar üçün əlavə “iz” yaradır.
Bu yeni istehkamların daha yaxşı başa düşülməsi üçün onları Ermənistanın işğal dövründə ərazilərimizdə qurduğu köhnə istehkam sistemləri ilə müqayisə etmək vacibdir. Qarabağdakı yeraltı müdafiə infrastrukturu əsasən üç kateqoriyaya bölünürdü: taktiki səngər-bunker tunelləri, rabitə və təminat keçidləri, həmçinin lokal gizli sığınacaqlar. 2020-ci il müharibəsindən sonra azad edilmiş ərazilərdə aparılan mühəndis və minatəmizləmə işləri nəticəsində bu strukturların əhəmiyyətli hissəsi aşkarlanıb. Xüsusilə “Xocavənd-3” qərargahı diqqət çəkir. Erməni mənbələrinin özlərinin etiraf etdiyi kimi, bu, Qarabağdakı ən güclü və toxunulmaz bunkerlərdən biri hesab olunurdu. Şuşa ərazisində 2023-cü ildə çoxsaylı yeraltı tunellər aşkarlanıb, Ağdamın İmarət kompleksində geniş qazıntılar nəticəsində də oxşar infrastrukturlar üzə çıxıb, Kəlbəcər istiqamətində isə yeraltı yol tipli hərbi infrastrukturlar tapılıb. Bu tapıntıların hamısı bir faktı göstərirdi: illərlə qurulan mühəndis müdafiəsi, düzgün operativ planlama, ehtiyatların vaxtında çıxarılması və müasir kəşfiyyat-atəş üstünlüyü olmadığı halda “uzunmüddətli qalxan” rolunu oynamır.
Qarabağdakı bu köhnə istehkamların taleyi Ermənistanın yeni qurğularının qiymətləndirilməsində mühüm dərs kimi dayanır. “Xocavənd-3” qərargahı öz dövrünün ən güclü müdafiə nöqtəsi sayılırdı, lakin 2020-ci il müharibəsində bu “toxunulmaz” bunker Azərbaycan qüvvələri tərəfindən ələ keçirildi. Bu fakt onu göstərir ki, istehkamın möhkəmliyi təkbaşına müharibənin nəticəsini müəyyən etmir. Əsas məsələ odur ki, Qarabağdakı köhnə sistemlər bir-birindən təcrid olunmuş lokal qurğular idi. Onlar arasında effektiv əlaqələndirmə yox idi, ətrafları mühasirəyə alındıqda təminat xətləri kəsilirdi və nəticədə hər bir mövqe ayrılıqda zəiflədilərək süqut edirdi. Ermənistanın indi möhkəmləndirilmiş mövqeləri “qapalı sistem” kimi təqdim etməsi məhz bu köhnə zəifliyin aradan qaldırılmasına yönəlmiş cəhddir, lakin sual ondadır ki, bu dəfə sistemlər arası əlaqələndirmə və ümumi müdafiə şəbəkəsi nə dərəcədə effektiv qurulub. Burada əsas indikatorlar adətən bunlardır: vahid rabitə arxitekturası (şifrəli radio + kabel ehtiyatı), artilleriya üçün müşahidə-korreksiya şəbəkəsi, ehtiyat qüvvələrin manevr marşrutları, tibbi evakuasiya planı və ən kritik məsələ – batareya səviyyəsində hava hücumundan müdafiə və ya ən azı PUA əleyhinə passiv tədbirlər (maskalanma, saxta hədəflər, tüstüləmə, istilik izinin azaldılması).
Lakin yeni və köhnə istehkamlar arasında texniki fərqlər danılmazdır. Qarabağdakı köhnə sistemlər vahid uzunməsafəli tunel şəbəkəsi deyil, daha çox lokal taktiki şəbəkələr, rabitə keçidləri və mövqelərdən mövqelərə əlaqələndirən yeraltı elementlər şəklində idi. Papikyanın təqdim etdiyi yeni qurğular isə bunlardan əsaslı şəkildə fərqlənir: vahid qapalı dəmir-beton konstruksiya, pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı xüsusi dayanıqlılıq, həm ön xətt, həm arxa təminat üçün inteqrasiya olunmuş sistem, müasir rabitə və müşahidə imkanları, relyefə uyğunlaşdırılmış çoxistiqamətli müdafiə qabiliyyəti. Papikyanın öz sözləri ilə desək, bu mövqelər “həm imkanlarına, həm təşkilatlanmasına, həm də ümumi vəziyyətinə görə əvvəlkilərdən əsaslı şəkildə fərqlənir”. Son illərdə bu cür istehkamların sayının bir neçə onluğa çatdığı bildirilir ki, bu da Ermənistanın sərhəd boyunca ardıcıl müdafiə zənciri yaratmağa çalışdığını göstərir. Bununla yanaşı, “bir neçə onluq” istehkamın effektivliyi onların xəritə üzrə düzülüşündən daha çox, aralarında atəşlə qarşılıqlı dəstək məsafəsinin qurulmasından asılıdır. Digər tərəfdən, sərhəd xəttinin uzunluğu və dağlıq relyef nəzərə alınarsa, bu tip qurğular daha çox “möhkəmləndirilmiş dayaq məntəqələri” rolunu oynayır və genişmiqyaslı müharibədə onların taleyi yenə də operativ ehtiyatların, artilleriya üstünlüyünün və hava məkanına nəzarətin kimdə olmasından asılı qalır.
Bu istehkamların pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı dayanıqlılıq iddiası ayrıca təhlil tələb edir. 2020-ci il müharibəsi Ermənistan üçün pilotsuz uçuş aparatları baxımından əsl fəlakət oldu. Azərbaycanın istifadə etdiyi pilotsuz uçuş aparatları açıq mövqeləri, texnikanı, artilleriya batareyalarını və hərəkət edən heyəti yüksək dəqiqliklə məhv etdi. Ermənistanın həmin dövrdə bu təhdidə qarşı demək olar ki, heç bir effektiv cavabı yox idi. İndi Papikyanın yeraltı, torpaq qatı ilə örtülü, qapalı sistem mövqeləri təqdim etməsi birbaşa bu travmatik təcrübənin nəticəsidir.
Nəzəri baxımdan, dəmir-beton konstruksiya üzərinə torpaq qatı tökülmüş bunker kiçik PUA-ların (xüsusilə FPV və yüngül kvadrokopterlərin) daşıdığı məhdud kütləli döyüş sursatlarına və qəlpə təsirinə qarşı müəyyən qorunma təmin edə bilər. Lakin “PUA-ya dayanıqlılıq” anlayışı bir obyektin təkcə “vurulanda dağılmaması” deyil, ümumilikdə PUA-ların yaratdığı kəşfiyyat və dəqiq zərbə dövriyyəsində nə qədər yaşaya bilməsi deməkdir. Burada bir neçə kritik məqam var.
Birincisi, pilotsuz sistemlərin imkanları 2020 ilə müqayisədə daha sürətlə genişlənib: daha dayanıqlı rabitə kanalları, daha yaxşı termal-optik müşahidə, daha ucuz və kütləvi FPV tətbiqi, həmçinin “gəzən sursat” konsepsiyasının yayılması statik mövqelərin risk profilini artırır. Bu gün məsələ tək “bunkerin tavanı” deyil, məsələ onun ətrafında hərəkət edən hər şeyin – logistika maşını, generator, rabitə antenası, növbətçi heyət, hətta qar üzərində izlərin belə davamlı izlənə bilməsidir.
İkincisi, PUA təhlükəsinə qarşı müdafiə yalnız fiziki betonla məhdudlaşmır və hətta əksər hallarda fiziki müdafiədən daha vacib olan “sistem tədbirləri” tələb edir: erkən xəbərdarlıq (optik/radar/akustik), radioelektron mübarizə (GPS/GLONASS qarışdırması, idarəetmə kanallarının boğulması), hava hücumundan müdafiə (qısa mənzilli zenit vasitələri), passiv maskalanma (termal izlərin azaldılması, saxta hədəflər, örtüklər, tüstüləmə) və dayanıqlı rabitə. Bu komponentlər yoxdursa, bunker “vurulmasa belə” kor, kar və təchizatsız qala bilər.
Üçüncüsü, bunkerə birbaşa nüfuz etmədən onu “funksional sıradan çıxarmaq” mümkündür: giriş-çıxışların bloklanması, havalandırma və enerji təminatının vurulması, rabitə dirəklərinin və antenaların sıradan çıxarılması, təchizat yolunun nəzarətə götürülməsi. Xüsusilə qış şəraitində (videoda görünən qalın qar örtüyü bunu göstərir) logistika marşrutu məhdudlaşır və hər bir təchizat hərəkəti PUA-lar üçün aşkar “imza” yaradır. Nəticə etibarilə, “PUA-ya dayanıqlıdır” iddiası ən yaxşı halda şərtidir: bunker müəyyən tip zərbələrə qarşı davamlı ola bilər, amma bütöv PUA ekosisteminə qarşı “mütləq təhlükəsizlik” vermir.
Bu addımın strateji məqsədlərinə gəlincə, ümumi mənzərə bir neçə istiqamətdə oxunur. Birincisi, Ermənistanın 2020-ci ildən sonra hücumyönlü ritorikadan daha çox müdafiəyönlü doktrinaya keçidi bu istehkamların “fiziki doktrina”ya çevrilməsidir: sərhəddə möhkəm dayaq məntəqələri qurmaq, vaxt udmaq və ehtiyatların cəmlənməsinə imkan yaratmaq. Bu, klassik “dərinlikli müdafiə” yanaşmasının elementidir, lakin dərinlikli müdafiənin işləməsi üçün yalnız dayaq nöqtələri yox, həm də onların arxasında manevr edə bilən ehtiyat, artilleriya ilə koordinasiya və dayanıqlı idarəetmə sistemi lazımdır. İkincisi, qurğuların açıq təqdimatı informasiya-psixoloji xəttin bir hissəsidir: daxili auditoriyaya “ordu bərpa olunur” siqnalı, xarici auditoriyaya isə “çəkindirmə” mesajı. Daxili siyasi müstəvidə bu, həm də hökumətin ordu ilə bağlı tənqidlərə cavab mexanizmi kimi işləyir. Ancaq paradoks ondadır ki, bu cür video-materiallar, əgər geolokasiya və planlama detallarını üzə çıxarırsa, kəşfiyyat baxımından da fayda verə bilər: obyektin tipologiyası, giriş-çıxışların sayı, müşahidə postunun yeri, rabitə infrastrukturu və hətta təminat yolunun ehtimalı barədə ilkin təsəvvür yaradır. Üçüncüsü, “bir neçə onluq” istehkam, xüsusilə də dağlıq relyefdə, sərt iqlimdə böyük maliyyə və resurs yüküdür. Burada tək tikinti yox, istismar xərci də var: generator yanacağı, rabitə avadanlığı, isitmə/havalandırma, təmir-bərpa, personalın rotasiyası, qışda yolun açılması. Kiçik iqtisadiyyata malik ölkə üçün bu xərcin uzunmüddətli davamlılığı ayrıca sual yaradır, üstəlik, büdcə prioriteti infrastruktur tikintisinə yönəldikcə, təlim, ehtiyat sursat, REM və HHM kimi “daha çevik” komponentlər kənarda qala bilər.
Bütün bunların fonunda, bu istehkamların real effektivliyi barədə bir neçə sistem sualı açıq qalır. Müasir müharibə təcrübəsi göstərir ki, statik müdafiə qurğuları nə qədər möhkəm olsa da, yüksək dəqiqlikli raket sistemləri, güclü aviasiya zərbələri və kəşfiyyat imkanları qarşısında mütləq müdafiə təmin edə bilmir. “Xocavənd-3” kimi nümunələrin süqutu həm də onu göstərdi ki, mövqenin taleyini çox vaxt onun ətrafındakı operativ vəziyyət həll edir: təminat kəsilirsə, əlaqə qırılırsa, yan mövqelər ələ keçirilirsə, ən möhkəm bunker belə taktiki mənasını itirir.
Dağlıq ərazidə qış logistikasının çətinliyi, uzunmüddətli mühasirə ssenarisi, rabitənin REM şəraitində işləməsi, tibbi evakuasiya və ehtiyat mövqelərə çıxış kimi məsələlər “betonun qalınlığı”ndan daha praktiki göstəricilərdir. Əlavə olaraq, müasir peyk müşahidəsi, kommersiya peyk şəkilləri və açıq mənbə kəşfiyyatı bu tip obyektlərin aşkar olunmasını asanlaşdırır, buna görə də “gizlilik” artıq yalnız “yeraltı olmaqla” təmin edilmir, maskalanma və imza-idarəetməsi ilə təmin olunur.
Ermənistanın müdafiə sənayesi və texnoloji imkanları kontekstində də qiymətləndirmə vacibdir. Belə qurğuların layihələndirilməsi/inşası üçün mütləq “supertexnologiya” tələb olunmasa da, standartlaşdırma, mühəndis nəzarəti, keyfiyyətli beton-armatur işi, drenaj və geotexniki həllər (sürüşmə, su sızması, donma-ərimə dövrləri) kritikdir. “Tərəfdaşlar” ifadəsi, həqiqətən, mühəndis məsləhəti, avadanlıq (rabitə/optika), REM komponentləri və ya müşahidə sistemləri üzrə xarici dəstək ehtimalını gündəmə gətirir. Fransadan alınan müdafiə texnologiyaları, Hindistanla artan hərbi əməkdaşlıq və digər tərəfdaşlarla münasibətlər bu infrastruktur layihələrinin arxasında duran beynəlxalq dəstəyin göstəriciləri ola bilər. Lakin istənilən xarici dəstəyin real döyüş dəyəri inteqrasiya səviyyəsi ilə ölçülür: ayrı-ayrı alınan sistemlər vahid idarəetmə və taktiki prosedura bağlanmırsa, effekt məhdud qalır.
Azərbaycan tərəfi üçün nəticə ondan ibarətdir ki, Ermənistanın bu cür müdafiə infrastrukturuna yönəlməsi “hədəf tipini” dəyişir: açıq mövqelərdən daha çox mühəndis baxımdan möhkəmləndirilmiş dayaq nöqtələri, onların logistika damarları və rabitə qovşaqları ön plana çıxır. Bu isə kəşfiyyatın davamlı yenilənməsi, müşahidə sistemlərinin diversifikasiyası, REM imkanlarının genişləndirilməsi və möhkəmləndirilmiş obyektlərə qarşı uyğun zərbə vasitələri/taktikalarının hazırlanması zərurətini artırır. Praktiki müstəvidə ən həssas halqalar çox vaxt “bunker”in özü yox, onu yaşadan infrastrukturdur: yol, enerji, rabitə, təminat və rotasiya.
Sonda, Papikyanın təqdim etdiyi möhkəmləndirilmiş müdafiə rayonları Ermənistanın 2020-ci il məğlubiyyətindən sonra nəticə çıxardığını və müdafiə doktrinasını “beton və torpaq” üzərində bərpa etməyə çalışdığını göstərir. Qarabağdakı köhnə istehkamlarla müqayisədə yeni qurğular daha sistemli və müasir görünür. Qarabağda qurulan “Xocavənd-3” kimi nəhəng bunkerlər, Lələtəpə istiqamətindəki istehkamlar, Şuşadakı tunellər, Ağdamdakı yeraltı strukturlar və Kəlbəcərdəki infrastrukturlar 30 illik işğal dövründə Ermənistanın yeraltı müdafiə sistemləri qurmaqda ciddi təcrübə topladığını göstərir. Lakin tarixi təcrübə göstərir ki, heç bir statik müdafiə sistemi mütləq təhlükəsizlik təminatı vermir. Qarabağda “toxunulmaz” sayılan bunkerlərin süqut etməsi, müasir müharibələrdə möhkəmləndirilmiş mövqelərin yüksək dəqiqlikli silahlarla məhv edilməsi nümunələri bunu təsdiqləyir. Tarixi və müasir hərbi təcrübə bir daha təsdiqləyir: statik istehkamlar yalnız bütöv hərbi sistemin (kəşfiyyat, rabitə, REM, HHM, artilleriya koordinasiyası, ehtiyat qüvvələr, logistika və kadr hazırlığı) ahəngdar işlədiyi halda real çəkindirmə və müdafiə dəyəri yaradır. Bu istehkamların “effektivliyi” də məhz həmin bütövlüyün dərəcəsi ilə ölçüləcək.
Firuz Bağırov
Ordu.az
