Ukrayna qaz tranziti sazişinin ləğvi hansı nəticələrə səbəb ola bilər?
Ukrayna ərazisindən keçən Sovet dövründən qalma boru kəmərləri ilə Rusiya təbii qazının Avropaya ixracı 60 ildən sonra 2025-ci ilin ilk günündə başa çatdı. 2024-cü ildə Ukrayna ərazisindən təxminən 15,5 milyard kubmetr Rusiya qazı nəql edilib. Bunun 13 milyard kubmetri Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələrinə, qalanı isə Moldovaya verilib.
Aİ Komissiyasının fikrincə, Avropa qaz sistemi Ukrayna tranzit sazişinin sona çatmasının öhdəsindən gəlmək üçün kifayət qədər gücə malikdir. Aİ-nin Ukraynadan keçən boru kəməri ilə Rusiya qazının idxalını itirməsi böyük problem olmaya bilər. Bu məbləğ mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) kimi alternativ boru kəməri qazı ilə kompensasiya edilə bilər. Ancaq bunun əlavə xərci olacaq. Aİ Komissiyasına görə, Almaniya, Yunanıstan, İtaliya, Polşa və əlavə olaraq Türkiyədəki LNG terminalları itirilmiş Rusiya qazını kompensasiya etmək üçün bir seçim ola bilər.
Rusiya qazının Ukrayna üzərindən Avropaya nəqlinin başa çatması gözlənilməz olmadı. Həqiqətən maraqlı olan odur ki, Rusiyaya qarşı 15 sanksiya paketini həyata keçirən Aİ Rusiyadan qaz idxalını sanksiyalardan çıxarıb. Çünki 3 ilə yaxındır ki, yerin üstündə müharibə davam etsə də, qaz axını yerin altında davam etdi və müharibə zamanı hətta qaz infrastrukturuna da heç bir ziyan dəymədi. Bəzi KİV-lər Rusiya döyüş maşınının qalıq yanacaq idxalı vasitəsilə maliyyələşdirilməsi ritorikasından təbliğat materialı kimi istifadə etsələr də, Aİ ötən il Ukrayna vasitəsilə təxminən 5 milyard dollar dəyərində təxmin edilən Rusiya təbii qazını alıb və Ukrayna bu qazın Avropaya ötürülməsi üçün tranzitdən 1 milyard dollara yaxın gəlir əldə edib.
Lakin riyakarlıq bununla bitmir. Aİ ölkələri Rusiyadan LNG almağa davam edir və alınan məbləğ hər il artır. Xatırlayırsınızsa, 2024-cü ilin iyununda qəbul edilmiş 14-cü sanksiya paketi çərçivəsində 2025-ci ilin martından etibarən Rusiya LNG-sinin Aİ limanları vasitəsilə üçüncü ölkələrə təkrar ixracı qadağan edilmişdi. Ancaq Rusiyanın Aİ-nin ümumi LNG idxalında təxminən 20 faiz payla ikinci ən böyük ölkə olması problem hesab edilmir. Aİ-nin hazırladığı 16-cı sanksiya paketinə Rusiyadan LNG idxalının dayandırılması və ya tədricən azaldılmasının əlavə edilib-edilməyəcəyi bu ay bəlli olacaq.
ABŞ prezidenti Donald Trampın da Ukrayna qazının tranziti sazişi ilə bağlı hər hansı qərar verib-verməyəcəyi qeyri-müəyyən olaraq qalır. Hələlik məlum olan odur ki, Ukraynanın sazişin müddətini uzatmamaq qərarı Aİ-nin bir çox üzvü, xüsusilə də Avropa Komissiyası tərəfindən dəstəklənir. Digər məlum məsələ odur ki, Aİ Komissiyası Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən qısa müddət sonra hazırlanıb qüvvəyə minən “REPowerEU” planı çərçivəsində Aİ-nin Rusiya qazıntı yanacaqlarından asılılığına son qoymaq əzmini davam etdirir.
LNG bazarına necə təsir edəcək?
Qlobal LNG bazarının yaxın 1-2 il ərzində sıx bir bazar olaraq qalacağı gözlənilir. Bu səbəbdən qaz ehtiyatları mümkün qiymət dəyişkənliyinə həddindən artıq məruz qalmamaq üçün istifadə edilə bilən əsas vasitələrdən biridir. Aİ-nin qaz bazarı qaydalarına əsasən, Aİ daxilində qaz anbarlarının doluluq dərəcəsi 2024-cü il noyabrın 1-də 90 faiz olmalı idi, lakin elan edilən məlumatlara görə, bu göstərici 95 faiz təşkil edib. Bu, təxminən 100 milyard kubmetr təşkil edib ki, bu da Aİ-nin illik qaz istehlakının təxminən üçdə birinə bərabərdir.
Lakin qışın gözləniləndən daha soyuq keçməsi, küləyin sürətinin aşağı olması, elektrik enerjisi istehsalı üçün təbii qazdan istifadə, Asiyadan güclü rəqabət nəticəsində istilik mövsümündə LNG idxalının azalması kimi səbəblərdən qaz ehtiyatları sürətlə tükənməyə başladı. Nəhayət, iki ay yarım ərzində ehtiyatların doluluq nisbəti beş illik orta səviyyədən aşağı düşərək, 62 faizə enib. Sürətlə tükənən qaz ehtiyatları ilə bağlı narahatlıqlar yanvarın əvvəlində Avropa referans qaz qiymətini 14 ayın ən yüksək səviyyəsinə çatdırdı. Cari ilin birinci rübündə qaz anbarlarından daha çox geri çəkilməsi o deməkdir ki, ilin ikinci və üçüncü rüblərində anbarların doldurulmasına daha çox ehtiyac olacaq.
Avropanın LNG idxalının 2025-ci ilin əvvəlindən artan qaza tələbat səbəbindən artmasına baxmayaraq, qaz ehtiyatlarının sürətlə tükənməsi Aİ-nin fevraldan etibarən 50 faizlik qaz anbarı doluluğu hədəfini aşağı salıb-salmayacağı sualını doğurur. Digər tərəfdən, Asiya ilə istənilən LNG rəqabəti Avropada qazın qiymətlərini artıracaq. Əsl sual Aİ-nin 2025-ci ilin noyabrına qədər 90 faizlik saxlama hədəfinə çatıb-çatmayacağı və qlobal LNG bazarında Asiya ilə rəqabətin nə dərəcədə gərgin olacağıdır.
Ümumilikdə, Rusiya qazının Ukrayna üzərindən tranzitinin dayandırılması Mərkəzi Avropada qaz balansına əhəmiyyətli təsir göstərəcək, lakin bütövlükdə Avropa üçün bu təsir daha məhdud olacaq. Buna baxmayaraq, tədarük itkisi 2025-ci ildə Avropa LNG idxalının illik əsasda artmasına kömək edəcək ki, bu da bir neçə il sonra LNG tədarükünün yeni dalğasının işə düşməsi gözlənilənədək qlobal LNG bazarının nisbətən sıx qalmasına kömək edəcək.
Hansı ölkələr təsirlənəcək?
Ukraynadan keçən Rusiya qazının dayandırılmasından təsirlənəcək ölkələr arasında Slovakiya, Avstriya, Macarıstan, Çexiya, İtaliya, Moldova və Moldovanın separatçı Dnestryanı bölgəsi var. Moldova Rusiya qazını idxal etmir və Ukraynanın qaz anbarlarına arxalanır. Lakin Moldovanın Dnestryanı bölgəsi bütünlüklə Ukrayna vasitəsilə nəql olunan Rusiya qazından asılıdır və bu qaz həm də Moldovanın elektrik enerjisinə ehtiyacının çoxunun asılı olduğu Dnestryanıdakı “Mgres” elektrik stansiyasını qidalandırır. Buna görə də Moldovanın Dnestryanı bölgənin qaz tələbatını ödəmək üçün əlavə alternativ tədarüklərə çıxışı çox vacibdir.
Bu vəziyyətdən təsirlənəcək digər ölkə Slovakiyadır. Slovakiyanın Baş naziri Robert Fitso bildirib ki, qaz axınının kəsilməsi Slovakiyaya yüz milyonlarla dollara başa gələcək və bu itki ödənilməzsə, əks tədbirlərə əl atıla bilər. Qarşılıqlı tədbirlərə Slovakiyadan Ukraynaya elektrik enerjisi ixracının dayandırılması və Ukraynanın Aİ-yə üzvlüyünə dəstək verilməməsi daxildir. Təsirə məruz qalan digər ölkələr alternativ tədarük tədbirlərini həyata keçirməklə məşğuldur, lakin bu tədbirlər əlavə xərc tələb edəcək. Ukrayna təbii qazla özünü təmin etdiyi üçün tranzit müqaviləsinin ləğvi onun qaz təchizatına təsir etməyəcək. Təsirə məruz qalan digər ölkələrin qaz anbarlarına müraciət etmək və ya LNG vasitəsilə digər ölkələrdən olan fərqi bağlamaq kimi seçimləri var.
“Türk axını” boru kəməri
Nəticə etibarilə “Türk axını” Rusiya qazını Avropaya çatdıran yeganə işlək təbii qaz kəməri olaraq qalır. “Türk axını” boru kəməri Rusiya qazını Qara dənizdən Türkiyə və Avropaya iki paralel xətlə nəql edir. Bu xətlərdən biri illik 15,75 milyard kubmetr tutumlu “Türk axını 1”dir. Bu xətt Türkiyənin ehtiyacları üçün istifadə edilərkən, eyni tutuma malik olan ikinci xətt “Türk axını 2”nin davamı olan “Balkan axını” adı ilə Bolqarıstan və Serbiya üzərindən Macarıstana qədər uzanır. Bolqarıstan bu xətlə qazdan istifadə etmir, lakin tranzitdən gəlir əldə edir. Slovakiya da hazırda Macarıstan üzərindən bu xətt vasitəsilə Rusiya qazını alır.
Bununla belə, “Türk axını” boru kəmərinin nə vaxta qədər işlək qalacağı iki əsas səbəbdən qeyri-müəyyən olaraq qalır. Birinci səbəb “Türk axını” boru kəmərinin fiziki hücum nəticəsində sıradan çıxması ehtimalıdır. Yanvarın ortalarında Rusiya Müdafiə Nazirliyi “Türk axını” boru kəmərini təbii qazla təmin edən Krasnodar vilayətindəki “Russkaya” kompressor stansiyasının infrastrukturuna pilotsuz uçuş aparatları ilə hücum cəhdi edildiyi barədə məlumat yayıb.
Türkiyə rəsmiləri tərəfindən təsdiqlənən bu cəhd “Türk axını” boru kəmərini hədəf alan ilk hücum cəhdi deyil. Fiziki hücum nəticəsində bu xəttin pozulması Türkiyənin enerji təhlükəsizliyinə təhdiddir. Enerji təhlükəsizliyi milli təhlükəsizlik məsələsi olduğundan, Türkiyənin enerji təhlükəsizliyini təhdid edən hər hansı bir hərəkət Türkiyənin milli təhlükəsizliyinə hücum kimi qəbul edilməli və buna uyğun olaraq qiymətləndirilməlidir.
İkincisi 2027-ci ilə qədər Aİ-nin Rusiya təbii qazından asılılığını mərhələli şəkildə aradan qaldırmağı hədəfləyən “REPowerEU” planıdır. Sözügedən plan yenilənmədiyi müddətcə, Rusiya qazını bu xəttdən alan Aİ üzvlərinə idxalını dayandırmaq üçün siyasi təzyiqlər artacaq.
Asif Cəfərov
Ordu.az
