Suriyada Əsədin son hakimiyyət dönəminə baxsaq, Türkiyə ilə Rusiya arasında 2020-ci il martın 5-də imzalanan müqavilədən sonra heç bir ərazi mübadiləsi aparılmadan dörd ildən çox vaxt keçdiyini görərik. Bu vəziyyət əslində Suriyada yeni dövrün başlanğıcı kimi qələmə verilirdi. Ötən illər dondurulmuş münaqişə kimi qiymətləndirilməklə yanaşı, indiki siyasi mövqelərdə də bu vəziyyətin davam edəcəyi proqnozlaşdırılırdı.
Ancaq bu məqamda ABŞ-də prezident seçkilərinin nəticələri pozucu təsir göstərdi. Seçkilərdə qələbə qazanan Tramp əvvəlki prezidentliyi dövründə Suriyadan çəkiləcəyini və hətta bitməyən müharibələrə son qoyacağını vəd etmişdi. Yadınızdadırsa, prezidentliyi dövründə Suriyadan çəkilməyə qərar versə də, başda CENTCOM olmaqla, ABŞ-dəki “qurulmuş nizam”ın Suriyadan çəkilmək bir yana, o dövrdə hərbi qulluqçu artırdığını göstərirdi. Lakin Tramp son açıqlamaları ilə bütün suallara nöqtə qoydu və bölgənin “açar”ının Türkiyənin əlində olduğunu ifadə etdi.
Əslində, dövrün şahidi olan ABŞ-nin Suriyadakı keçmiş səfiri Ceyms Cefri bu vəziyyəti açıq şəkildə ifadə edib. Donald Trampın dövründə Əfqanıstandan çəkilmənin gündəmdə olduğunu da xatırlayırıq. Nəhayət, Co Baydenin dövründə də olsa, ABŞ Əfqanıstandan geri çəkildi. Əslində biz bilirik ki, son vaxtlar İraq və Suriyadan geri çəkilmə ilə bağlı müzakirələr qızışıb. Ancaq bu fakt qarşımızda dayanır: ABŞ-nin Suriya və İraq siyasəti və hətta bölgədəki hərbi mövcudluğu hələ də müzakirə mövzusu olacaq.
Diqqətin Çinə yönəlməsi prosesi nəticəsində ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki mövcudluğunu azaltması gözlənilsə də, İraq və Suriyada mövcudluqları təkcə ABŞ-nin milli maraqları üçün deyil, həm də İsrailin təhlükəsizliyi baxımından nəzərə alınmalıdır.
Əslində, həm İraqda, həm də Suriyada İsraillə müttəfiq ünsürlər qurmaq və onların təhlükəsizliyini təmin etmək ABŞ-nin regional yanaşmasının bir hissəsidir. İraqda İraq Kürdüstan Regionu (İKR) ilə bu proses təmin edilərkən, PKK/YPG-nin varlığı və Suriyada hökumətin yenidən qurulması prosesi bunu ortaya qoyur. ABŞ hər keçən gün “Muxtar İdarəetmə” adı altında “milliləşdirmə” layihəsini bütün aspektləri ilə dəstəkləyir. İraqdan fərqli olaraq, Suriyada “Kürd Bölgəsi”nin yaradılması ABŞ üçün çox çətin prosesdir. Türkiyənin terror təşkilatı hesab etdiyi PKK/YPG-nin orada olması özlüyündə ən böyük problemlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Əslində, Əsədin devrilməsindən sonra aktiv qarşıdurmalar dayansa da, Türkiyə xüsusi əməliyyatları ilə terror təşkilatını hər zaman hədəfə almağa davam edir. Ona görə də sabit nizam yoxdur.
Bundan əlavə, bölgənin demoqrafik strukturunun təxminən 85-90 faizi ərəblərdən ibarətdir. Kürdlər azlıq təşkil edir, kürd əhalisi yalnız M4 magistralının şimalında yerləşir. Mənbic, Rəqqə, Əyn-İsa, Tabka, Həsəkə və Deyr əz-Zor kimi şəhərlər geniş coğrafiyası və üstünlük təşkil edən ərəb əhalisi ilə seçilir.
Kürdlər arasında PKK-nın aşağı dəstəyini nəzərə alsaq, hazırkı PKK/YPG rəhbərliyini bir azlıq diktaturası kimi xarakterizə edə bilərik. Xüsusilə Deyr əz-Zor və Mənbicdə əhalisini saxlayan, PKK/YPG rəhbərliyi ilə problem yaşayan ərəblər tez-tez PKK/YPG ilə üz-üzə gəlirdilər. Son illərdə başlayan qəbilə üsyanları bu günlərdə də bəzi yerlərdə özünü göstərməkdə davam edir.
Bütün bunlarla PKK bölgəni Qəndildən göndərdiyi kadrlarla idarə etməyə üstünlük verir. Görüntüdə yerli fiqurlar idarəçi kimi görünsə də, bütün sahə mənbələri əsas idarəçilərin Qəndil kadrları olduğunu bildirir.
Yekun olaraq qeyd edək ki, Trampın gəlişi Suriyaya və buna görə də Türkiyənin PKK/YPG-yə qarşı mübarizəsinə təsir etsə də, görünür, bəzi təməl problemlərin öhdəsindən gəlmək çox çətindir. Demoqrafiya, coğrafiya, PKK-nın təşkilatçılıq zehniyyəti və Türkiyənin terrorla mübarizə əzmi PKK-nın ən böyük problemidir. Bütün bunlarla yanaşı, bölgə əhalisinə edilən zülm və işgəncə rejimi də düşünülür.
Bütün bunlara baxmayaraq, Trampın andiçməsindən sonra Suriyadan çəkilmənin sürətlənə biləcəyi ilə bağlı fikirlər var. İsrailin xüsusilə HƏMAS, “Hizbullah” və İranla daxil olduğu bu münaqişə mühitini nəzərə alsaq, Trampın İraq və Suriyadan çəkilməsinin İsrailin təhlükəsizliyini birbaşa təhlükə altına alması ehtimalı olduğu üçün geri çəkilmənin qısa zamanda həyata keçiriləyəcəyini gözləmək lazım deyil.
Bundan əlavə, İsrailin yuxarıda qeyd etdiyimiz uzunmüddətli hədəflərinə uyğun olaraq, ABŞ-nin PKK/YPG layihəsindən asanlıqla əl çəkməsi çətin görünür. Ona görə də prezidentlər dəyişsə belə, ABŞ-nin Yaxın Şərqə yanaşması İsrailin təhlükəsizliyinə yönəldiyi müddətcə yeni nizamın yaradılmasında çətinliklər olacaq.
Asif Cəfərov
Ordu.az
