Avropa yenidən qeyri-müəyyənlik astanasındadır. ABŞ-nin keçmiş Prezidenti Donald Trampın Birləşmiş Ştatlar prezidentliyinə mümkün qayıdışı qitəni heç vaxt olmadığı kimi narahat edə bilər. Bu gün Avropa artıq güclü liderlər tərəfindən idarə olunmur və qitənin birliyini təhlükə altına alan çağırışlarla mübarizə aparan dağınıq xoru oyadır.
Rusiya-Ukrayna müharibəsindən cəmi 3 ay əvvəl Almaniyanın keçmiş kansleri Angela Merkelin siyasi səhnədən geri çəkilməsinin timsalında gördüyümüz kimi, Avropanın özündə həlledici liderliyin olmaması ilə bağlı narahatlıqlar artır. Böyük Britaniya, Norveç və Türkiyə kimi liderliyi təmin edə bilən bir çox Avropa İttifaqının (Aİ) strateji tərəfdaşları NATO üzvü olmasına baxmayaraq, ittifaqdan kənarda qalır.
Üstəlik, Aİ-nin gücü səmərəli əməkdaşlıq etmək qabiliyyətinə söykənir və bu daxili strukturlaşma bütün məsələlərdə tez bir zamanda konsensusa nail olmağı tələb edir. Lakin Aİ-nin hazırkı vəziyyəti o qədər də inam yaratmır. Ukraynanı dəstəkləmək, immiqrasiya problemini həll etmək və İsrailin Qəzzadakı hərbi əməliyyatlarına cavab vermək kimi kritik məsələlərdə konsensusa gəlməkdə çətinlik çəkən Avropa liderləri Trampın seçiləcəyi təqdirdə daha sərt sınaqlarla üzləşəcəklər.
Aİ-nin yükü: Rusiya-Ukrayna müharibəsi
Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə NATO-nun effektivliyi ilə bağlı qızğın müzakirələr fonunda NATO üzvü olan ölkələrin Rusiya-Ukrayna müharibəsinə verdiyi dəstək alyansa yeni nəfəs gətirdi. Bu məqamda NATO ölkələri birlik və transatlantik əməkdaşlıq nümayiş etdirdilər. Hətta tarixən neytral olan Norveç və İsveç kimi ölkələr də NATO-ya üzv olmaqda maraqlı olduqlarını bildiriblər.
Tramp qalib gəlsə, bu o deməkdir ki, Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) Avropadan çox Asiya-Sakit Okean regionuna diqqət yetirəcək. Tramp NATO-dan çıxmayacaq, lakin 5-ci maddəni tətbiq etməkdən çəkinəcək, bu da NATO-nun harmoniyası və birliyi məsələsində narahatlıqlara yol açacaq. Tramp Aİ ölkələrini NATO-nun maliyyə yüklərinə kifayət qədər dəstək vermədiklərinə görə tənqid edir.
ABŞ-nin dəstəyinin azalması son 79 ildə müdafiəsini NATO əsasında quran Aİ üçün fəlakət olardı. Daha çox narahatverici olan odur ki, Tramp Ukrayna və Rusiya arasında qanlı müharibəni bir gündə həll edəcəyini vəd edib, bu da Ukraynanın ərazilərini itirməsi ilə nəticələnəcək razılaşma tələb edir. Bu ssenari Ukraynanın ərazi bütövlüyünü qətiyyətlə müdafiə edən Aİ üçün alçaldıcı olardı. Avropa hələ də Ukraynaya kömək etməyə çalışsa da, bu cür səylər Trampla toqquşma ilə nəticələnəcək.
Bəzi Avropa hökumətləri Ukraynaya davamlı dəstəyin tərəfdarı olarkən, digərləri Trampın mövqeyinə qarşı çıxmaqdan çəkinə bilər. Ukraynanı dəstəkləyən üç böyük Avropa ölkəsi Almaniya, Böyük Britaniya və Norveç NATO-nun üzvüdür və yalnız Almaniya Aİ-nin üzvüdür. Almaniya iqtisadi baxımdan böyük güc olsa da, hərbi cəhətdən zəif ölkədir və buna görə də ABŞ-nin buraxdığı boşluğu doldura bilməz. Ukrayna ərazi itkisini qəbul etməyə məcbur olarsa, Aİ-nin bu yeni reallığa uyğunlaşması müəyyən vaxt tələb edə bilər.
Rusiya isə öz diqqətini köhnəlmiş ordusu və iqtisadiyyatının bərpasına yönəldəcək, bu arada Aİ-yə daha az birbaşa təhlükə yaradacaq, Aİ-yə müdafiəsini gücləndirmək üçün vaxt verəcək. Uzun müddətdir ki, müharibə iqtisadiyyatı sisteminə arxalanan Rusiyadan fərqli olaraq, Aİ fərqli iqtisadi mənzərə ilə üzləşir. Biz müşahidə edirik ki, Avropa indi öz vəsaitlərini sosial rifahdan müdafiə sənayesinə köçürməlidir. Bu da onu göstərir ki, Avropada son illər onsuz da güclənən sağ ekstremizm iyunda keçiriləcək Avropa seçkilərində daha da güclənə bilər.
“Avropalılar öz talelərinə sahib çıxmalıdırlar”
“Brexit”dən sonra Aİ-ni dəstəkləməklə, Bayden administrasiyası Almaniya və İtaliyada ifrat sağçı partiyaların irəliləyişini gecikdirdi. Lakin Trampın yenidən seçilməsi çox güman ki, əks effekt verəcək. Merkelin dediyi kimi, avropalılar öz talelərinə sahib çıxmalıdırlar. Mahiyyət etibarilə Avropa məsələsi olan Ukrayna münaqişəsi passiv yox, proaktiv tədbirlər tələb edir.
Tramp administrasiyası altında ABŞ-nin müdafiə çətirinin azaldılması nəticəsində yarana biləcək mümkün təhlükəsizlik zəifliklərinin aradan qaldırılması atılması lazım olan sürətli addımlar sırasındadır. Amerikalı seçicilər Ukraynadan bezsələr də, avropalılar bu lüksə sahib ola bilməzlər. Bu reallıq Avropa üçün daha bir həyəcan siqnalıdır ki, o, köhnə qitənin kollektiv təhlükəsizliyini amerikalı seçicilərin şıltaqlığına həvalə edə bilməz. Noyabr seçkilərinə qədər müstəqil müdafiə siyasətinin hazırlanması prioritet olmalıdır.
Avropa “Brexit”də və Trampın əvvəlki prezidentliyi dövründə olduğu kimi gündəmə yenidən hazırlıqsız yaxalanmağı gözə ala bilməz. Qitənin məsuliyyəti öz üzərinə götürərək və sürətli, strateji siyasətlər həyata keçirərək, qeyri-müəyyənlikləri aşması, təhlükəsizlik və sabitliyini təmin etməsi lazımdır. Lakin biz bu gün Avropa siyasətində buna nail olmaq üçün vacib olan güclü Avropa liderlərini görə bilmirik.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
