Sorğuda iştirak edən bütün ölkələrdə insanların təxminən yarısı səsvermə, hakimiyyətin bölüşdürülməsi, siyasətin funksionallığı və gəlirlərin bölüşdürülməsi kimi məsələlərdə öz ölkələrində demokratiyanın işindən narazıdır.
Sorğular nə deyir?
Son 5 ildə iştirakçılar bu ölkələrdə demokratiyanın fəaliyyətinin getdikcə pisləşdiyini düşünürlər. Xüsusilə ABŞ və Fransada hər 10 nəfərdən 7-si demokratiyanın son illərdə daha da pisləşdiyini deyir. Məsələn, son 5 ildə demokratiyanın pisləşdiyini düşünən fransızların göstəricisi rekord həddə - 73 faizdir. Sorğuda diqqəti çəkən digər məqam isə bütün ölkələrdə insanların mövcud siyasi sistemi təkmilləşdirmək üçün köklü dəyişikliyə ehtiyac olduğunu düşünürlər.
Eyni sorğuda “Ölkənizdə demokratiyanın fəaliyyətindən nə dərəcədə razısınız?” sualına cavablarında britaniyalıların yalnız 28 faizi, italyanların 24 faizi və fransızların 29 faizi vəziyyətdən razı qaldıqlarını bildirib. Üstəlik, sorğu aparılan bütün Qərb ölkələrində insanlar iqtisadiyyatın və maliyyə sisteminin zəngin və güclülər üçün saxtalaşdırıldığına inanırlar. İtaliyada bu göstərici 72 faiz, Böyük Britaniyada 71 faiz, Fransada 69 faiz, ABŞ-də 67 faizdir. Yəni insanlar hesab edirlər ki, öz ölkələrini idarə edənlər daha çox varlıların və güclülərin maraqlarına diqqət yetirirlər.
“Avropalılar və onların dəyərləri: fərdilik və fərdiləşmə arasında” adlı araşdırmada avropalıların yalnız üçdə biri ölkələrinin demokratik yolla idarə olunduğuna inanır və yalnız 20 faizi siyasi sistemin fəaliyyətindən razıdır. “King's College London” Siyasət İnstitutu tərəfindən aparılan başqa bir araşdırma göstərir ki, Böyük Britaniyada insanların böyük əksəriyyəti ölkədəki siyasətin onların maraqlarına xidmət etmədiyini düşünür.
Siyasi sistemdən məmnunluq səviyyəsinə görə ölkə beynəlxalq reytinqlərdə aşağı yerdədir. Böyük Britaniya sakinlərinin yalnız 17 faizi ölkənin siyasi sistemindən “kifayət qədər razı” olduğunu bildirib. Hökumətin əvəzinə siyasi qərarlar verən ekspertlər ideyasına da rekord dəstək var. Tədqiqat göstərir ki, ölkədə yaşayan insanlar demokratiyanın nəzəri cəhətdən yaxşı sistem olduğunu düşünürlər, lakin böyük əksəriyyət Böyük Britaniyada yüksək səviyyədə demokratiya olduğuna inanmır.
Yenə 2023-cü ildə Fridrix Ebert Fondunun (FES) Almaniyada demokratiya məmnunluğu ilə bağlı keçirdiyi sorğuda “Almaniyada demokratiyanın fəaliyyətindən nə dərəcədə razısınız?” sualı ilə məlum olub ki, almanların 34 faizi narazı, 17,2 faizi isə həddindən artıq narazıdır. Almanların yarıdan çoxu hazırkı demokratik fəaliyyətdən narazı olduqlarını bildirsələr də, DW stəkanın dolu tərəfinə diqqət çəkərək, xəbəri oxucularına “Almaniya: Sorğunun nəticələrinə görə, demokratiyaya inam hələ də güclüdür” kimi çatdırıb. Eyni araşdırmada “Qurumalara Güvən” sualına görə, federal hökumətə inam 42,6 faiz, Avropa Komissiyasına inam isə cəmi 31,5 faiz səviyyəsində qalıb.
Körber Fondunun sorğusuna görə, Almaniyada demokratiyaya inam sürətlə azalır. Vətəndaşların siyasi partiyalara inamı 2020-ci ildə 29 faiz olduğu halda, 2021-ci ildə bu nisbət 20 faizə enib. Bundan əlavə, respondentlərin 71 faizi liderlərin və medianın cəmiyyətin reallığından kənarda olduğuna inanır.
Seçkisiz gələn siyasətçilər
Fransada da vəziyyət fərqli deyil. Məsələn, Prezidentin təyin etdiyi Baş nazirlər 1993-cü ildən Milli Assambleyada səsverməyə çıxarılır və sonra vəzifələrinə başlayırlar. Lakin Emmanuel Makron 2022-ci il prezident seçkilərində parlamentdə çoxluq qazana bilmədiyi üçün Elizabet Bornu (2022-2024) və bu il vəzifəyə başlayan Qabriel Attalı parlament səsverməsinə təqdim etmədən Baş nazir təyin edib. Yeri gəlmişkən, təyinatından çox keçməmiş Attal keçmiş sevgilisi Stefan Sejurneni Avropa və xarici işlər naziri təyin etdi.
Ənənəvi olaraq, qanunu prezidentə verdiyi 49.3-cü maddə hüququ müzakirələrin çıxılmaz vəziyyətdə olduğu və ya ilk növbədə fövqəladə vəziyyətin olduğu hallarda istifadə olunur. Lakin Makron xüsusilə 2022-ci ildə parlament çoxluğuna nail ola bilmədiyi üçün Baş nazirləri təyin etmək də daxil olmaqla, Fransa Konstitusiyasının 49.3-cü maddəsinə əməl etməli idi. O, bir sıra qanun layihələrini təqdim etmək üçün də dəfələrlə bənddən istifadə edib. Bu praktika digər deputatlar tərəfindən tez-tez tənqid edilib və hökumətdən demokratik prinsiplərə riayət etməsi tələb olunub.
Avropada milli səviyyədə demokratiyanın kövrəkliyi uzun müddətdir ki, Avropa İttifaqının (Aİ) bürokratik strukturu və siyasəti vasitəsilə tənqid olunur. Aİ Şərqi Avropadakı üzv dövlətlərə və ya Türkiyə kimi üzvlük üçün müraciət edən ölkələrə tez-tez demokratiya xəbərdarlığı etsə də, Aİ qurumları “demokratik kəsir” problemindən əziyyət çəkir. Avropa Parlamenti seçilmiş nümayəndələrdən ibarət olsa da, Aİ-nin ən kritik icra orqanı olan Avropa Komissiyası qanunlar, büdcələr və qaydalar təklif edir və həyata keçirir.
Lakin komissiyaya təyin olunmuş sədr rəhbərlik edir. Bu, demokratik ölkələrdə hakimiyyətin ümumiyyətlə seçilmiş parlament və ya xalq tərəfindən seçilmiş prezident tərəfindən həyata keçirilməli olduğu fikrinə ziddir. Aİ-də hakimiyyət təyin olunmuş prezidentdə və komissiyanın digər təyin olunmuş bürokrat və texnokratlarında cəmləşib. Sədr parlament tərəfindən təsdiqlənsə də, praktikada komissiyanın sədri bir qayda olaraq üzv dövlətlər arasında bağlanan müqavilələrdə müəyyən edilir. Bu vəziyyət demokratiyanın əsas göstəricisi olan səsvermə prosesinə də təsir edir. Aİ vətəndaşları Aİ-nin 2019-cu il seçkilərində ittifaqla zəif əlaqəsi səbəbindən cəmi 50,66 faizlə iştirak edib.
Həddindən artıq sağın yüksəlişi
Aİ keçmişdə digər ölkələri insan haqlarını pozduğuna görə tənqid etsə də, Yunanıstanla birlikdə mühacirlərə qarşı divar hörmək səylərini dəstəkləməklə və Mərakeşə təzyiq göstərməklə, Aralıq dənizində minlərlə immiqrantın ölümünə göz yummağa davam edir. Bu prosesdə Aİ sərhəd mühafizə agentliyi olan “Frontex”i yaradaraq, demokratik dəyərlərinə zidd hərəkət etdiyi üçün tənqid olunur.
Avropada demokratiya və sülh üçün ən böyük təhlükə keçmişdə olduğu kimi artan irqçilik və faşist siyasi hərəkatlarının güclənməsidir. İfrat sağçı partiyalar Fransada tarixi yüksəliş yaşayarkən, İtaliyada və gözlənilmədən hətta Niderland kimi liberal demokratik ölkələrdə keçirilən seçkilərdə qalib gəldilər. Almaniyada bəzi siyasətçilər demokratiya üçün ən böyük təhlükə olaraq ifrat sağçı “AfD” partiyasının artan gücünü narahatlıqla izləyirlər.
Nəticədə Avropa demokratiyası İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan humanist, libertar və demokratik idealdan tədricən uzaqlaşır. Avropada demokratiyaya inam nəzəri səviyyədə qalsa da, praktikada son dərəcə kövrək görünür. Avropa ictimaiyyətinin böyük əksəriyyəti öz ölkələrində demokratiyanın fəaliyyətindən narazıdır ki, bu da rəy sorğularında aydın görünür. Fransada olduğu kimi, “kim gəlirsə-gəlsin, heç nə dəyişməyəcək” əhval-ruhiyyəsində olan insanlar səs verməməyə meyllidirlər və bu, böyük demokratik böhrana gətirib çıxarır.
Daha çox tətil və nümayişlər keçirərək, öz hüquqlarını siyasi elitizmdən, idarəçilərdən və bürokratiyadan müdafiə etmək istəyən insanlar demokratiyanın əsaslarını şübhə altına alırlar. Bundan əlavə, Avropada artan sağçı hərəkatlar Avropa tarixində faşist dövrlərinə qayıdışla bağlı narahatlıqları artırır. Doğum nisbətlərinin azalması İtaliya, İspaniya və Fransa kimi ölkələri narahat etsə də, immiqrasiya siyasətlərindəki sərtləşmə və millətçilik Avropa dəyərlərinə ziddir.
Aİ-nin qərar qəbul etmə prosesində bürokratik və texnokratik funksionallığı demokratik dəyərlərlə bir araya sığmır və üzv dövlətlərdə insanların etimadını sarsıdır. Avropa öz demokratik dəyərlərini mənimsəməli, insanların səsvermə meyllərini artırmalı və mühacirlərə qarşı öz humanist dəyərlərinə qayıtmalıdır. Sağlamlıqla bağlı islahatlar aparılmalı, iqtisadi çətinliklər və həyat şəraiti ucbatından doğuş göstəricilərinin sürətlə aşağı düşməsinin təcili həlli yolu tapılmalıdır.
O, irqçiliklə mübarizədə daha təsirli olmalı, inkişaf etməkdə olan dünya ilə ayaqlaşaraq, köhnə bürokratik strukturunu yeniləməlidir. Avropa ölkələri bu addımları ata bilməsələr, ciddi iqtisadi böhranla üzləşdikləri zaman qlobal rəqiblərinə qarşı iqtisadi, sosial və institusional baxımdan zəifləyəcəklər və istər-istəməz daha kövrək vəziyyətdə qalacaqlar.
Asif Cəfərov
Ordu.az
