1. Səfərlərin əhəmiyyəti nə idi?

Birincisi, səfərlər NATO sammitindən və Türkiyənin Qərblə münasibətlərindəki müsbət gündəmdən sonra baş tutub. Bu mənada Körfəz ölkələrinə edilən bu səfərlər Türkiyənin xarici siyasətinin Qərbə yönələcəyi arqumentini puça çıxarır. Ona görə də Türkiyə xarici siyasətdə strateji muxtariyyət axtarışlarını davam etdirir.

İkincisi, Ərdoğanın Körfəz ölkələrinə seçkidən sonra bu ilk səfəri Ankaranın Əbu-Dabi, Ər-Riyad və Doha hökumətləri ilə bağlı təsəvvürlərini ortaya qoyur. Nümayəndə heyətləri əsasında keçirilən görüşlərdə 200-dən çox iş adamı iştirak edib. Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə-BƏƏ və Türkiyə-Qətər arasında imzalanan iqtisadi forumlar və sazişlər göstərir ki, tərəflər arasında çoxölçülü əlaqələrin inkişafı üçün ortaq baxış mövcuddur.

Üçüncüsü, səfər həm Türkiyənin valyuta çıxarması, həm də Körfəz ölkələrinin investisiyaların diversifikasiyası siyasətləri ilə üst-üstə düşdü. Ona görə də demək olar ki, səfərlərin çoxsaylı məqsədləri bir-biri ilə əlaqəli proseslərlə bağlıdır.

2. Əməkdaşlığın hansı sahələri var?

Ərdoğanın səfərlərində ölkələr arasında başda iqtisadiyyat olmaqla, bir çox sahədə əməkdaşlığa diqqət yetirilir. Bu mənada qarşılıqlı ticarət və investisiyaların artırılması və təşviqi ön plana çıxır.

İyunun əvvəlində elan edilən İnkişaf Yolu Layihəsi də iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Əslində, sözügedən layihə 1200 kilometrlik dəmir yolu və avtomobil yolu infrastrukturu ilə Türkiyə ilə Körfəz arasında yeni nəqliyyat dəhlizinin yaradılmasını hədəfləyir. Bu yeni dəhlizlə Türkiyə-İraq-Körfəz arasında ticarət əlaqələrinin, xüsusilə neft və təbii qazın hərəkətə keçəcəyi gözlənilir. Türkiyənin enerjidə mərkəzi ölkə olmasına imkan verəcək bu layihə Körfəz ölkələrinin Qərblə ticarətini yaxşılaşdırmaq potensialına malikdir.

Ərdoğanı Körfəz turunda 200-dən çox iş adamı və bürokratiyanın önəmli simaları müşayiət edib. Bu, Ankaranın Ər-Riyad, Doha və Əbu-Dabi ilə ticarət həcmini artırmaq üçün çox istəkli və institusional addımlar atdığını göstərir. Bundan əlavə, Körfəz ölkələrinin Türkiyə ilə ticarət əlaqələrini inkişaf etdirmək istədiyini söyləmək olar. 22 milyard dollar civarında olan Türkiyə-Körfəz ticarət həcmini artırmaq üçün çoxlu razılaşmalar və uzlaşmalar hazırlanır. Xüsusilə, biznes forumlar qarşılıqlı ticarətin artırılması baxımından əlaqələrə müsbət təkan verib.

Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanı ilə BƏƏ arasında son illərdə güclənən rəqabət Türkiyə ilə Körfəz yaxınlaşmasına birbaşa təsir edir. Həm Səudiyyə Ərəbistanı, həm də BƏƏ Körfəzdə ticarət mərkəzi olmaq üçün yarışır. Bu mənada Avropaya açılan qapı olaraq görülən Türkiyəyə ediləcək investisiyalar Körfəz üçün əhəmiyyətli hesab edilir. Körfəz ölkələrinin son illərdə idman, bərpa olunan enerji, plastik, dəmir-polad, rabitə, daşınmaz əmlak, mədəniyyət kimi bir çox investisiya layihələrinin istiqamətini və çəkisini Türkiyəyə yönəldəcəyini gözləmək olar.

Beləliklə, Türkiyə-Körfəz ölkələri əlaqələrində ticarət həcmi və ticarət ölçüləri genişləndirilə bilər. Bu mənada BƏƏ-nin İzmir, Mersin və Samsun limanlarında əməliyyat fəaliyyətlərini artıracağı, Qətərin media sahəsində yeni sərmayələr edəcəyi, Səudiyyə Ərəbistanının xüsusilə müdafiə sənayesi üçün təşəbbüslər göstərəcəyi gözlənilir. Eyni şəkildə, Səudiyyə Ərəbistanının Neom, Diriyye və Amella kimi meqa şəhər layihələrində 600 milyard dollar dəyərində Türkiyənin tikinti və infrastruktur investisiyaları arta bilər. Ona görə də Ərdoğanın səfəri Türkiyə-Körfəz münasibətləri üçün çoxşaxəli əməkdaşlıq və imkanlar təqdim edir.

Təhlükəsizlik kontekstində qeyd edilməli olan kritik məsələ Türkiyənin Körfəz təhlükəsizliyində artan rolu ilə bağlıdır. Bu mənada Səudiyyə Ərəbistanı ilə Türkiyə arasında imzalanan müdafiə və aviasiya müqaviləsi kritik əhəmiyyət kəsb edir. Əslində bu müqavilə Türkiyə Respublikası tarixində ən böyük müdafiə və aerokosmik ixrac müqaviləsi deməkdir. Bu mənada, milli və orijinal olaraq “Baykar” tərəfindən hazırlanmış “Bayraktar Akıncı” Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının Hava və Dəniz Qüvvələri Komandanlığının inventarına verilir. Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanı ilə birgə istehsal, texnologiya transferi, təlim, texniki və logistik dəstək kimi sahələrdə də əməkdaşlığı inkişaf etdirir.

3. Mümkün ssenarilər hansılardır?

Səfər çərçivəsində ticarət və investisiyaların artırılması ilə yanaşı, siyasi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi də mümkün ssenarilər sırasındadır. Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə naziri Xalid bin Salmanın dediyi kimi, bu satışlar iki ölkə arasında müdafiə və hərbi əməkdaşlığın tacıdır. BƏƏ-nin oxşar prosesi yaşadığı və Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Qətərdəki hərbi varlığı nəzərə alındıqda, Türkiyənin Körfəz təhlükəsizlik arxitekturasındakı effektivliyinin artdığını söyləmək olar.

Türkiyə ilə Körfəz ölkələri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirmə potensialı olan digər bir inkişaf müdafiə sənayesi və texnologiya transferi kontekstində atılacaq addımlar və layihələrdir. Xüsusilə Türkiyənin milli müdafiə sənayesi baxımından atdığı addımlar Körfəzin milli təhlükəsizlik potensialının inkişafı və fabriklərin inşası kimi konkret nəticələrə töhfə verə bilər. Siyasi əməkdaşlıq çərçivəsində Türkiyə və Körfəz ölkələri bir çox faylda ortaq mövqe tuta bilir. Xüsusilə Sudan və Yəmən fayllarında Türkiyənin Qətər və Səudiyyə Ərəbistanı ilə daha yaxından əlaqə saxlaması gözlənilə bilər. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Qətər Sudandakı münaqişənin sona çatması üçün daha aktiv rol oynayacaq aktorlar sırasındadır.

Bundan əlavə, Misir Prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisinin iyulun 27-də Ankaraya səfəri Türkiyənin yuxarıda qeyd olunan məsələlərdə effektivliyini artıra bilər. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Misirin Sudandakı Sürətli Dəstək Qüvvələrinə qarşı ordunun yanında ortaq bir mövqe tutması Xartumdakı böhranın həlli üçün regional təşəbbüsləri artıra bilər. Oxşar prosesin Yəmən faylına da təsir edəcəyi gözlənilir. Səudiyyə Ərəbistanı və Qətər Türkiyə ilə birlikdə Yəməndə Cənub Keçid Şurasına qarşı mövqe tutur. Son illərdə Yəmən müharibəsini bitirmək və keçid prosesinə başlamaq üçün addımlar atan Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyədən Yəməndə xüsusilə vasitəçilikdə daha fəal rol oynamasını xahiş edə bilər.

Nəhayət, yuxarıda adları çəkilən aktorlar Suriya faylında əməkdaşlıqlarını inkişaf etdirə bilərlər. Bu mənada Körfəz ölkələri xüsusilə Suriyanın şimalında inşa edilən şəhər layihələrində Türkiyə ilə bir çox məqamlarda əməkdaşlıq edə bilər. Bundan əlavə, Körfəzdə Türkiyə və İranın balanslaşdırılması nöqtəsində İraq, Livan və Suriyada siyasi və təhlükəsizlik əməkdaşlığı dərinləşə bilər. Bunun nəticəsidir ki, Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və BƏƏ-yə səfərləri Türkiyə ilə Körfəz ölkələri arasında əməkdaşlığı genişləndirir. 2010-cu ildən sonra yaşanan gərginlik və 2020-ci ildən sonra normallaşma prosesinə girən Türkiyə ilə Körfəz ölkələri arasında münasibətlər son səfərlə möhkəmlənmə dövrünə keçir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az