ABŞ-nin İranla müharibəsi Latın Amerikasının kommersiya və geosiyasi əhəmiyyətini daha aydın şəkildə ortaya qoyub. Dünyadakı neft karbohidrogen ehtiyatlarının təxminən 20 faizi hələ də Hörmüz boğazının arxasında qalsa da, Braziliya və Qayananın başçılıq etdiyi Latın Amerikasının yeni enerji təchizatçıları (üstəlik Venesuela neftinin beynəlxalq əmtəə bazarlarına daha çox çıxışı) Yaxın Şərqin ənənəvi ixrac bazarlarının yaratdığı boşluğu qismən kompensasiya edib.
Latın Amerikası və Karib hövzəsinin böyük hissəsi karbohidrogen hasilatını davam etdirməyə hazır görünür. Surinam ilk neft hasilatına sürətlə yaxınlaşır, hətta Yamayka belə dəniz yataqlarının kəşfiyyatı üçün lisenziyaları nəzərdən keçirir. Baham adaları da qlobal neft sənayesində saxlama, qarışdırma və tranzit mərkəzi kimi fəal rol oynayır.
Lakin neft və qazdan əlavə, İran müharibəsinin daha az görünən nəticələrindən biri Latın Amerikasının mineral ehtiyatlarına yönələn siyasi diqqətin daha da artması olacaq. Bunun iki əsas səbəbi var.
ABŞ-İran münaqişəsi süni zəka ilə dəstəklənən müharibə üsullarının nə qədər vacib olduğunu real vaxt rejimində nümayiş etdirir. Süni zəka milli təhlükəsizlik baxımından yeni mərhələyə qədəm qoyub. Bu proqram təminatı inqilabının təməlində isə mis, litium, nikel və nadir torpaq elementləri kimi kritik minerallar dayanır. Məhz onlar genişmiqyaslı hesablama gücünün yaradılması üçün zəruri olan enerji ötürmə infrastrukturunu təmin edirlər.
ABŞ-İran münaqişəsi enerji keçidini sürətləndirə bilər. İranın qlobal enerji bazarlarına müdaxilə etmək qabiliyyəti artıq şübhə doğurmur. 1973-cü il neft böhranı mövcud təchizat şokunun orta və uzun müddətdə enerji bazarlarına necə təsir göstərə biləcəyi barədə müəyyən ipucları verir. Həmin dövrdən sonra ümumi neft tələbatı azalmasa da, ölkələr alternativ daxili enerji mənbələrinin payını artırdılar. Xüsusilə nüvə enerjisi və kömürdən daha çox istifadə edilməyə başlandı.
İranın Hörmüz boğazını blokadaya almasından sonra enerji siyasəti ilə bağlı müzakirələr dərhal alternativ nəqliyyat marşrutlarına yönəldi. Bunların arasında boğazı yan keçən quru boru kəmərlərinə marağın yenidən artması da var idi. Lakin qlobal iqtisadiyyat strateji keçid nöqtələrindən həddindən artıq asılılığın nə qədər təhlükəli olduğunu ağrılı şəkildə öyrəndiyindən, inkişaf səviyyəsindən asılı olmayaraq bir çox ölkələr genişmiqyaslı elektrikləşdirməyə, yəni “enerji keçidi”nə yenidən üstünlük verəcək. Süni zəka üçün enerji tələbatında olduğu kimi, elektrikləşdirmə də kritik minerallara tələbatın kəskin artması deməkdir.
Kritik minerallara qlobal tələbatın yüksələcəyi şəraitdə Latın Amerikası kommersiya baxımından xüsusilə cəlbedici görünür. Korrupsiya və mütəşəkkil cinayətkarlıq kimi risklər mövcud olsa da, region ümumilikdə sabit hüquqi çərçivəyə, kifayət qədər inkişaf etmiş infrastruktura və müharibə, iri vətəndaş qarşıdurmaları, xəstəlik epidemiyaları və ya ciddi təchizat zənciri problemləri kimi maneələrin olmamasına malikdir.
Ən vacibi isə odur ki, Latın Amerikası dünyanın ehtiyac duyduğu mineral resurslara sahibdir.
Latın Amerikasının kritik mineral xəzinəsi
Latın Amerikası dünya litium ehtiyatlarının yarıdan çoxuna nəzarət edir. Bu ehtiyatlar əsasən Argentina, Boliviya və Çilidə cəmləşib, daha kiçik yataqlar isə Meksika və Peruda yerləşir. Region həmçinin dünya mis ehtiyatlarının 40 faizinə sahibdir ki, bunlar əsasən Çili və Peruda yerləşir. Bundan başqa, Braziliya və Çilinin liderlik etdiyi kiçik, lakin sürətlə inkişaf edən və strateji əhəmiyyətə malik kobalt sənayesi də mövcuddur.
Nisbətən zəif inkişaf etmiş olsa da, Braziliya dünyanın ikinci ən böyük nadir torpaq elementləri ehtiyatlarına malikdir. Bu isə ölkəni nadir torpaq elementlərinin hasilatı və emalında Çinin dominant mövqeyinə qarşı mühüm balanslaşdırıcı qüvvəyə çevirir. Eyni zamanda, əhəmiyyətli litium ehtiyatlarına malik mis istehsalçısı kimi Meksikanın rolu da artır.
Minerallara tələbat enerji keçidi və süni zəka əsaslı sənaye inqilabının sürəti ilə birlikdə artacaq. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin 2025-ci il üzrə “Qlobal Kritik Minerallar Perspektivi” hesabatına görə, “litiuma tələbat təxminən 30 faiz artıb ki, bu da 2010-cu illərdə müşahidə olunan illik 10 faizlik artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. 2024-cü ildə nikel, kobalt, qrafit və nadir torpaq elementlərinə tələbat isə 6-8 faiz artıb”.
ABŞ və Çin arasında Latın Amerikanın kritik mineralları uğrunda rəqabət
Kritik minerallara tələbat artsa da, Latın Amerikası ölkələri son vaxtlara qədər nisbətən passiv mövqedə qalırdılar. Bu resurslara artan tələbat hökumətləri infrastrukturunu, qanunvericiliyini və qaydalarını təkmilləşdirməyə məcbur edib. Bu proses ətraf mühit və əmək standartlarının yaxşılaşdırılmasına da yönəlib.
Eyni zamanda, hansı şirkətlərin hasilata başlamaq üçün icazə alacağı məsələsi də ön plana çıxıb. Mədən lisenziyası almaq istəyən hər bir şirkətin rəhbərliyi, təcrübəsi, investisiya imkanları və bazardakı mövqeyi qiymətləndirilsə də, son dövrlərdə onların mənsub olduğu ölkə amili daha çox diqqət çəkməyə başlayıb.
Tramp administrasiyası Latın Amerikasını öz təsir dairəsi hesab edir. Bu yanaşma ABŞ liderinin bu yaxınlarda Monro Doktrinasına əlavə etdiyi “Tramp əlavəsi”ndə (Trump Corollary) də vurğulanıb. Lakin Çin onilliklər ərzində Latın Amerikasında, xüsusilə də mineral sektorunda güclü iqtisadi mövqe formalaşdırıb. Bu minerallar sonradan Çinin dominant metal emalı sənayesinə ixrac olunur.
“Zijin Mining”, CMOC “Group” (China Molybdenum), “Chinalco” (Aluminum Corp of China), “Jiangxi Copper Corp” və “Ganfeng Lithium” kimi şirkətlər Cənubi Amerikanın kritik mineral sektorunda və onların emalında Pekinin izini qoyublar. Bu fəaliyyətlər Çinin çevik iqtisadi dövlət siyasəti və Qərb rəqibləri ilə müqayisədə daha riskli layihələrə sərmayə qoymaq istəyi ilə dəstəklənir.
Latın Amerikası getdikcə ABŞ və Çin arasında böyük geosiyasi rəqabətin mərkəzində qalacaq. Artıq mineral hasilatı üçün lisenziya vermək sadəcə daxili siyasi məsələ deyil. Latın Amerikası hökumətlərinin mineral ehtiyatlarla bağlı verdiyi hər bir qərar onların xarici siyasət mövqeyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Seçki dövrləri, sənaye siyasəti və kritik minerallar
Son illərdə Argentina, Boliviya, Çili, Ekvador, Paraqvay, Peru, Surinam, Qayana, Uruqvay, Venesuela və Kolumbiyada seçkilər keçirilib. Braziliyada isə növbəti seçki 2026-cı ilin oktyabrında olacaq.
Hakimiyyət dəyişikliklərinə baxmayaraq, mədən sənayesinə dövlət dəstəyi davamlı xarakter daşıyır. Ən böyük dəyişiklik Boliviyada baş verib. Burada on ildən çox müddət ərzində ölkənin böyük litium ehtiyatlarının işlənməsinə mane olan siyasətdən sonra sektoru dəstəkləyən hökumət hakimiyyətə gəlib. Lakin daxili siyasi qeyri-sabitlik ölkənin qlobal kritik minerallar yarışında geridə qalmasına səbəb ola bilər.
Braziliyada Luiz İnasio Lula da Silva hökuməti əvvəlki sağçı Jair Bolsonaru administrasiyası ilə müqayisədə daha “yaşıl” siyasət yürüdür. Bununla belə, 2025-ci ildə Prezident Lula da Silva strateji mineralların daxili emalını təşviq etmək və yerli iqtisadi dəyəri artırmaq məqsədilə yeni tənzimləmə çərçivəsi elan edib. Bu çərçivədə 2 milyard dollarlıq zəmanət fondu və beş il ərzində 5 milyard dollarlıq vergi güzəştləri nəzərdə tutulur.
Bu, Latın Amerikası hökumətlərinin artıq yalnız filiz və konsentrat ixrac etməklə kifayətlənməyib, əlavə dəyər yaradan istehsaldan daha böyük pay əldə etməyə çalışdıqlarını göstərən mühüm dəyişiklikdir.
Lula da Silva bununla bağlı deyib: “Ötən əsrdə baş verənlərin təkrarlanmasına imkan verməyəcəyik. Braziliya xammal ixrac edib, sonra isə çox yüksək əlavə dəyərə malik məhsulları geri alıb. Biz əlavə dəyərin Braziliyada yaradılmasını istəyirik”.
Artıq mineral emalı müəssisələrinə malik olan Argentina və Çili də dəyər zəncirində daha yuxarı pillələrə qalxmağa çalışırlar. Xavyer Miley administrasiyası ABŞ biznesinə açıq münasibət göstərsə də, Çin, Cənubi Koreya və Yaponiya şirkətləri ilə də praqmatik əməkdaşlıq edir.
Çilidə yeni Kast administrasiyası da Argentinadakı tərəfdaşı kimi liberal iqtisadi yanaşma nümayiş etdirir. Hökumət bürokratik prosedurları sadələşdirir və xarici investisiyaları təşviq edir. Miley kimi Kast da ABŞ-yə yaxın mövqedədir. Lakin o, Çinin və Çilinin Azad Ticarət Sazişinə sadiq qalır. Hazırda Çilinin ümumi ixracatının təxminən 40 faizi Çinə gedir və bunun əsas hissəsini mis və litium təşkil edir.
Kritik minerallar sektorunda biznes riskləri və imkanlar
Latın Amerikası hökumətləri mineral inkişafına artıq xarici siyasət prizmasından yanaşırlar. ABŞ və Çin isə regiondakı mineral layihələrə sıfır cəmli oyun kimi baxırlar. Çin daha erkən üstünlük əldə edib, lakin eyni zamanda itirəcəyi də daha çoxdur. Çünki Çin metallurgiya müəssisələri və yüksək texnologiyalı istehsal zəncirləri böyük həcmdə Latın Amerikası minerallarından asılıdır.
Çin kritik mineral diplomatiyasını mühüm güc aləti hesab edir və bu xammal mənbələrindən könüllü şəkildə imtina etməyəcək. ABŞ isə artıq yalnız sərbəst bazar mexanizmlərinə güvənmədiyini göstərir. Vaşinqton həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə fəaliyyət göstərən mədən şirkətlərinə maliyyə dəstəyi verir.
Latın Amerikası baxımından ən diqqətçəkən addımlardan biri ABŞ hökumətinin Braziliyanın yeganə nadir torpaq elementi hasilatçısı olan “Serra Verde” şirkətinin “USA Rare Earth” tərəfindən alınmasına 1,6 milyard dollar maliyyə ayırmasıdır. Mədən şirkətləri üçün ABŞ hökumətinin maliyyə dəstəyi, eləcə də ABŞ, Avstraliya və Kanada kimi əsas tərəfdaş ölkələrin siyasi dəstəyi böyük imkan yaradır. Lakin bu, regiondakı riskləri tam aradan qaldırmır.
Regiondakı imkanlardan yararlanmaq istəyən şirkətlər qəbul edən ölkələrin siyasi hesablamalarını düzgün qiymətləndirməli və geosiyasi amillərdən qaynaqlanan müdaxilə risklərini nəzərə almalıdırlar.
Uğur qazanmaq üçün şirkətlər yerli mühiti, o cümlədən icmaların və əsas maraqlı tərəflərin motivasiyalarını dərindən anlamalıdırlar. Rəqiblərinin bazardakı mövqelərini bilmək də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki Latın Amerikası hökumətləri xarici investisiyaların mənbələrini çox incə meyarlarla qiymətləndirirlər.
İran müharibəsinin enerji sahəsində yaratdığı nəticələr Latın Amerikası və burada fəaliyyət göstərmək istəyən şirkətlər üçün unikal imkan formalaşdırıb. Yaxın Şərqdəki münaqişə regionun neft və qaz istehsalının əhəmiyyətini göstərməklə yanaşı, Latın Amerikasının qlobal iqtisadiyyatda rolunun sadəcə xammal ixracından ibarət olmadığını da ortaya qoyur.
Müxtəlif siyasi baxışlara malik Cənubi Amerika hökumətləri dəyişən geoiqtisadi şəraitə əsasən praqmatik yanaşma nümayiş etdirirlər. Bu tendensiyaların əksəriyyəti artıq əvvəldən mövcud olsa da, İran müharibəsi Cənubi Amerikanın kritik mineral sektoruna əlavə təkan verir.
Xarici və yerli hökumətlər, eləcə də mədən şirkətləri üçün əsas çağırış isə getdikcə daha mürəkkəbləşən qlobal mühitdə hərəkət etmək və dünyanın getdikcə daha çox ehtiyac duyduğu Latın Amerika kritik minerallarından necə faydalanmaq məsələsini düzgün idarə etmək olacaq.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
