Bu zamanlamaya daha yaxından baxdıqda görünür ki, Si Cinpin bir neçə gün əvvəl Pekində əvvəlcə ABŞ Prezidenti Donald Trampı, daha sonra isə Rusiya Prezidenti Vladimir Putini qəbul etmişdi. Çin lideri bu təmaslardan sonra ilin ilk xarici səfərini Şimali Koreyaya etməyi seçdi. Bu ardıcıllıq Pekinin Şimali Koreya vasitəsilə bölgədəki “mərkəzi aktor” mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışdığını göstərir.
Çinin “quru qanadı”nı tarazlaşdırmaq cəhdi
Şimali Koreya Çin üçün ideoloji yaxınlıqdan daha çox sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin edən strateji tampon ölkə kimi ön plana çıxır. Uzun illər bu funksiyanı yerinə yetirən Şimali Koreya ilə bağlı son dövrlərdə baş verən hadisələr Çini bölgədə strateji baxımdan yenidən “tarazlaşdırma” siyasətinə sövq edir.
Zirvə görüşündə hər iki lider “ənənəvi dostluğun nəsillər boyu davam etdirilməsi” mesajını verərkən, Çin-Şimali Koreya münasibətlərini yeni mərhələyə çıxarmaq iradəsini də nümayiş etdirdi. Si Cinpinin Şimali Koreya ilə keçirilən zirvəni “əhəmiyyətli razılaşma” kimi xarakterizə etməsi diqqət çəkdi.
Bəs Çin niyə məhz indi belə bir səfərə ehtiyac duydu?
Bunun arxasında Şimali Koreyanın son dövrdə Rusiya ilə dərinləşən münasibətləri dayanır. Şimali Koreya 2024-cü ildə Rusiya ilə imzaladığı Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq Müqaviləsi sayəsində 1961-ci il tarixli Sovet İttifaqı-Şimali Koreya hərbi ittifaqının əsas elementlərindən biri olan, tərəflərdən birinin hücuma məruz qalacağı halda digərinin gecikmədən hərbi yardım göstərməsi öhdəliyini faktiki olaraq yenidən bərpa etmiş oldu.
Digər tərəfdən, Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Şimali Koreya ilə Rusiya arasında inkişaf edən hərbi münasibətlər Pekindən nisbi uzaqlaşmaya səbəb olan yeni manevr imkanları yaratdı. Bu iki amil Çini Şimali Koreya məsələsində sürətli addım atmağa sövq etdi. Buna görə də səfərin əsas prioritetlərindən biri son dövrlərdə getdikcə “elan edilməmiş ittifaq”a çevrilən Çin-Rusiya münasibətləri çərçivəsində Pxenyanı Pekin və Moskva arasında balanslaşdırılmış mövqedə saxlamaqdır.
Yaponiyanın sürətli silahlanması və Vaşinqtonun Yaponiya, Cənubi Koreya və Filippin oxu üzərində qurduğu üçtərəfli çəkindirmə şəbəkəsi Çinin bölgədəki hərəkət imkanlarını getdikcə daha çox məhdudlaşdırmağa başlamışdı. Bu çərçivədə Çinin xüsusilə quru gücləri ilə münasibətlərini konsolidasiya etməyə çalışması başadüşüləndir.
Aprel ayında Çinin xarici işlər naziri Van İnin Pxenyan təmasları zamanı Şimali Koreyanın “Vahid Çin” prinsipinə açıq dəstək verməsi, mart ayında yenidən fəaliyyətə başlayan Pekin-Pxenyan dəmir yolu və hava nəqliyyatı xəttləri zirvənin uzun hazırlıq dövrünün nəticəsi olduğunu göstərir.
Səfərin iqtisadi gündəliyi ən konkret istiqamət kimi ön plana çıxır. 2025-ci ildə 2,73 milyard dollara çatan ikitərəfli ticarət dövriyyəsi Dandong sərhəd bölgələri və bərpa edilmiş nəqliyyat xətləri vasitəsilə yeni mərhələyə keçib. Çinin ticarət, kənd təsərrüfatı, tikinti, elm-texnologiya və səhiyyə sahələrində “praktiki əməkdaşlıq” vurğusu Pxenyana nəfəs almaq imkanı yaratmağı hədəfləyir.
İdarəolunan nüvə reallığı?
Si Cinpinin zirvə zamanı Şimali Koreyaya və Kim Çen In hakimiyyətinə Çinin dəstəyinin “sarsılmaz” olduğunu bildirməsi Pekinin Pxenyan üzərindəki nüfuzunu yenidən bərpa etmək istədiyini göstərir. Kim Çen In isə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha özünəinamlı mövqedədir. Bunun arxasında Şimali Koreyanın nüvə potensialını artırması, Rusiya ilə münasibətlərini dərinləşdirməsi və Vaşinqtonla yenidən danışıqlara əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha istəksiz yanaşması dayanır.
Nüvə məsələsində əsas tonu yenə də Pxenyan müəyyən edir. Kim Çen In səfər ərəfəsində uranın zənginləşdirilməsi müəssisəsini ictimaiyyətə təqdim etdi. Bundan əlavə, 10 min tonluq esmines layihəsini elan etdi. Şimali Koreyanın hazırda 5 min tonluq iki esminesi mövcuddur. Ən vacibi isə Kimin “nüvə silahlarından təmizlənmə”nin geri dönməz şəkildə rədd edildiyini açıqlaması oldu.
Beləliklə, Pxenyan danışıqlar masasına güzəştə getmək üçün deyil, şərt qoyan tərəf kimi oturdu. Pekin də bunu dərk etdiyi üçün Tramp zirvəsindən sonra Ağ Evin istifadə etdiyi “Şimali Koreyanın nüvə silahlarından təmizlənməsi hədəfi” ifadəsi Si Cinpin-Kim Çen In zirvəsində gündəmə gətirilmədi. Bu səssizlik Çinin artıq nüvə silahına malik Şimali Koreyanı idarəolunan reallıq kimi qiymətləndirməyə başladığını göstərə bilər.
Kənar qurşaqda dərin gərginlik: Şimali Koreya və Tayvan
Səfərin əsas strateji mənası Tayvan-Koreya əlaqəsində gizlənir. Spaykmenin kənar qurşaq nəzəriyyəsi baxımından Koreya yarımadası və Tayvan boğazı ABŞ-nin çevrələmə strategiyası üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şimali Koreyanın aprel ayından etibarən Tayvan və Yaponiya məsələlərində Pekinin xəttinə yaxınlaşan açıqlamalar verməsi şüurlu seçimdir. Mümkün Tayvan böhranı zamanı Pxenyanın Koreya yarımadasında gərginliyi artırması ABŞ-nin hərbi diqqətini və resurslarını iki hissəyə böləcək təzyiq potensialı yaradacaq.
Birləşmiş Koreya Çin baxımından sərhədlərinə qədər gəlmiş ABŞ müttəfiqi ehtimalına görə Çin təhlükəsizlik bürokratiyası tərəfindən strateji kabus kimi qiymətləndirilir.
Səfərin bölgəyə təsirləri və verilən mesajlar
Si Cinpinin Pxenyana səfəri üç tərəfə üç mesaj verir.
Birincisi, Pekin bu addımla Moskvaya Şimali Koreyanın öz nüfuz sahəsində qaldığını səssiz şəkildə xatırladır, lakin əsas məsələni daha geniş çərçivədə dəyərləndirir. Çin üç ölkə arasında formalaşdırılan strateji koordinasiyanın Rusiya-Şimali Koreya oxunun kölgəsində qalmasını istəmir. Buna görə də Çinin Pxenyana yönəlmiş tarazlaşdırma refleksi nüfuz uğrunda qarşıdurmanın erkən xəbərdarlığından daha çox Moskva-Pxenyan-Pekin üçbucağında balansı qoruyan arxitektura axtarışı kimi qiymətləndirilə bilər.
İkincisi, bu səfər Vaşinqtona Koreya məsələsində əsas aktorun Çin olduğunu yenidən xatırladır.
Nəhayət, Seul, Tokio və Tayvan xəttinə ABŞ rəhbərliyindəki ittifaq arxitekturası çərçivəsində dərinləşən hərbi münasibətlərlə bağlı açıq xəbərdarlıq mesajı göndərilir.
Səfərin bölgəyə təsiri qısa müddətdə müharibə riskini azalda bilər. Çünki Pekin Pxenyan üzərindəki təsir kanallarını yenidən işlək vəziyyətə gətirib. Lakin orta müddətdə bunun əks təsir yaratması ehtimalı daha yüksəkdir. Bu yeni normallıq xüsusilə Cənubi Koreya və Yaponiya üçün təhlükə səviyyəsi yüksəlmiş təhlükəsizlik riski yarada bilər.
Bu kontekstdə “ABŞ ilə təhlükəsizlik, Çin ilə iqtisadiyyat” formulu Cənubi Koreya üçün davamlı seçim olmaqdan çıxa bilər. Eyni zamanda Yaponiyanın müdafiə sahəsində normallaşması legitimləşərkən Seul və Tokioda yerli nüvə potensialı ilə bağlı müzakirələr yenidən qızışa bilər.
Bu vəziyyət ABŞ-Cənubi Koreya-Yaponiya hərbi inteqrasiyasını da sürətləndirə bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
