Prezident Donald Trampın İranla əldə etdiyi “sazişin” əsas üstünlüyü onun lazımsız, qeyri-qanuni və baha başa gələn müharibənin sona çatacağını vəd etməsidir. Lakin bu diqqətçəkən sənəd “məğlub olmuş” İrana “qalib gəlmiş” ABŞ-dən daha çox üstünlük verir. Hətta danışıqların niyə bu qədər uzun çəkdiyini anlamaq çətindir. İran ilk bomba atılmadan əvvəl də bu sazişi imzalamağa razı olardı.
Trampın Versalda imzaladığı “anlaşma memorandumu”na əsasən, ABŞ İrana qarşı bütün sanksiyaları ləğv etməyi öhdəsinə götürür. Buraya terrorizmin dəstəklənməsi və insan hüquqlarının pozulması ilə bağlı tətbiq olunan sanksiyalar da daxildir. ABŞ həmçinin sanksiyalar səbəbindən dondurulmuş İran aktivlərini azad etməyi, qüvvələrini İran yaxınlığındakı bölgələrdən çıxarmağı və ölkənin yenidən qurulması üçün 300 milyard dollarlıq investisiyaların təşkilini vəd edir.
Sazişə əsasən, ABŞ artıq neft sanksiyalarını ləğv edib və İranın aktivlərinin dondurulmasının aradan qaldırılmasına başlayıb. Bu isə İran rejimini əvvəllər malik olmadığı milyardlarla dollar axını ilə gücləndirir.
Lakin İran əvvəlki öhdəliklərini təkrarlayaraq nüvə silahı əldə etməyə çalışmayacağını bildirsə də, uranın zənginləşdirilməsinə hər hansı məhdudiyyət qoymağa və ya nüvə proqramının beynəlxalq nəzarətə açılmasına razılaşmayıb. Yeganə istisna bombaya yaxın səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının seyrəldilməsi prosesinə nəzarətdir.
Əlavə danışıqların ilk mərhələsindən sonra vitse-prezident Cey Dİ Vens qürurla elan etmişdi ki, İran artıq proqramının beynəlxalq monitorinqinə razılıq verib. Lakin İran sonradan açıq şəkildə bəyan etdi ki, ötən il ABŞ tərəfindən bombalanmış obyektlərdə hər hansı yoxlamalara icazə verməyə razılaşmayıb.
İran həmçinin Hörmüz boğazını ilk 60 gündən sonra da açıq və ödənişsiz saxlamağı, regiondakı silahlı qruplara dəstəyi dayandırmağı və ya raket proqramını məhdudlaşdırmağı da qəbul etməyib.
Saziş İranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının seyrəldilməsi barədə qeyri-müəyyən ifadələr ehtiva edir. Halbuki Tramp Obama administrasiyasının İranla əldə etdiyi sazişdən çıxmasaydı, bu material ümumiyyətlə mövcud olmazdı. Buna baxmayaraq, bu müddəa ciddi öhdəlik hesab edilə bilməz.
Əgər Demokratlar Partiyasının administrasiyası belə bir müharibə başladıb daha sonra bu cür saziş imzalasaydı, prezidentin impiçment prosedurunun başlanması üçün sənədlər artıq təqdim edilmiş olardı. Əlbəttə ki, yeni başlayan “yekun saziş” danışıqlarının 60 gün ərzində aparılması nəzərdə tutulur və tərəflərin razılığı ilə bu müddət uzadıla bilər. Tramp komandası yəqin ki, İrandan daha çox güzəşt əldə etməyə ümid edir.
Komanda artıq İranın memorandumda açıq şəkildə təkzib olunan məsələlərə razılaşdığını iddia edir. Məsələn, İranın əldə edəcəyi vəsaitlərin yalnız ABŞ fermerlərindən kənd təsərrüfatı məhsulları almağa sərf ediləcəyi bildirilir. Lakin əsas mövzuların əksəriyyəti memorandumda ümumiyyətlə qeyd edilməyib və ABŞ öz təsir imkanlarının böyük hissəsini artıq itirib. Buna görə də gələcək danışıqların uğurlu olacağını gözləmək üçün çox az əsas var.
Trampın danışıqlar aparan heyəti indi İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun ən sərt mövqeli qüvvələrinin idarə etdiyi müharibədən sonrakı hökumətlə üz-üzə qalacaq. Həmin qüvvələr özlərini bu mərhələnin qalibi hesab edir və sazişdən əldə ediləcək yeni gəlirlər onların mövqeyini daha da gücləndirəcək.
Üstəlik, son bir il ərzində iki dəfə İsrail və ABŞ tərəfindən hücuma məruz qaldıqdan sonra onlar gələcək hücumların qarşısını almaq üçün nüvə çəkindirmə qabiliyyəti əldə etməyə daha çox motivasiya qazanıblar. Obama dövründəki saziş üzərində illərlə çalışan çoxsaylı ekspertlərdən fərqli olaraq, Tramp İranı, onun strateji mədəniyyətini, məhdudlaşdırmağa çalışdıqları nüvə texnologiyalarını və sanksiyalar sisteminin məqsəd və mürəkkəbliklərini yaxşı bilməyən az sayda şəxsi bu prosesə cəlb edib.
Saziş də onların təcrübə çatışmazlığını əks etdirir. Çünki sənəd Trampın nəzarət edə bilməyəcəyi nəticələri vəd edir. ABŞ qanunvericiliyinə əsasən, Tramp Konqres yeni qanun qəbul etmədən bütün sanksiyaları ləğv edə bilməz. Demokratlar və respublikaçılar sazişi tənqid etdikləri üçün Konqresin bu qədər böyük güzəşti dəstəkləməsi çətin görünür.
İsraili prosesə cəlb etmədən sazişdə İsrailin Livandakı hücumlarını dayandıracağı vəd edilir. Halbuki İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu açıq şəkildə belə niyyətinin olmadığını bildirib.
Tramp komandası həmçinin Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) İrana qarşı qəbul etdiyi bütün qətnamələrin ləğv olunacağını vəd edib. Lakin həmin qətnamələrdə qeyd olunan yoxlama pozuntularının heç biri həll edilməyib və onların ləğvi üçün BAEA İdarə Heyətində təmsil olunan çoxsaylı ölkələrin səsverməsi tələb olunur.
Qısacası, Tramp komandası İran tərəfindən çox az öhdəlik qarşılığında yerinə yetirilməsi çətin olan çoxsaylı vədlər verib.
Bu gün İranın nə reaktor yanacağı, nə də nüvə bombası üçün uran zənginləşdirən fəaliyyət göstərən müəssisələri yoxdur. Ölkənin aparıcı nüvə mütəxəssislərinin bir çoxu da öldürülüb. Bunlar 2025-ci ilin iyununda ABŞ və İsrailin həyata keçirdiyi zərbələrin nəticəsidir. Bu ilki müharibə isə İranın nüvə proqramına yalnız məhdud əlavə təsir göstərib. Halbuki rəsmi ritorikaya görə, müharibənin məqsədi İranın nüvə bombası əldə etməsinin qarşısını almaq idi.
Lakin İranın hələ də 10-dan çox nüvə başlığı istehsal etməyə kifayət edəcək qədər bombaya yaxın səviyyədə zənginləşdirilmiş uranı var. Bundan əlavə, sürətlə silah məqsədi üçün daha yüksək səviyyədə zənginləşdirilə biləcək digər uran ehtiyatları da mövcuddur. Ölkə həmçinin qabaqcıl sentrifuqaların hazırlanması və istismarı üçün zəruri bilik və təcrübəyə, ehtimal ki, müəyyən sayda sentrifuqalara və ehtiyat hissələrinə malikdir.
İranın 2003-cü ilin sonunda dayandırdığı nüvə silahı proqramından qalan layihələr və biliklər də saxlanılıb, sonrakı dövrdə müəyyən əlavə işlər də görülüb. Bütün bunlar ABŞ-nin hazırkı bunkerdağıdan bombalarının çata bilmədiyi dərin yeraltı obyektlərdə saxlanılır və potensial nüvə silahı proqramı üzrə işlər də həmin obyektlərdə həyata keçirilə bilər.
“Yekun saziş” üzrə danışıqlarda Tramp komandasının vəzifəsi İranın bütün bu imkanlarından qaynaqlanan təhlükələri aradan qaldırmaq, uranın zənginləşdirilməsi və ehtiyatları üzərində ciddi məhdudiyyətlər tətbiq edən, effektiv beynəlxalq monitorinq mexanizmi yaradan saziş əldə etmək olmalıdır.
Buna nail olmaq üçün Tramp nəhayət nüvə texnologiyaları və təhlükəsizlik tədbirləri sahəsində dərin biliyə malik mütəxəssisləri prosesə cəlb etməli və memorandumda göstərilən 60 gündən daha uzun müddətə hazır olmalıdır.
Onlar mümkün qədər çox ABŞ təsir rıçaqlarını səfərbər etməli və aydın şəkildə bildirməlidirlər ki, İran nüvə proqramının dünya üçün yaratdığı təhlükələri məhdudlaşdırmağa razılıq verməyincə memorandumda verilən vədlər yerinə yetirilməyəcək.
Prezident Tramp Obama administrasiyasının əldə etdiyi İran sazişinin “nüvə silahına aparan yol” olduğunu, öz sazişinin isə “sözün həqiqi mənasında nüvə silahına qarşı divar” təşkil etdiyini bildirib. Bu müqayisənin hər iki tərəfi həqiqəti əks etdirmir.
Obama dövrünün Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) İranı zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının 97 faizini ölkədən çıxarmağa məcbur edir, uranın zənginləşdirilməsinə ciddi məhdudiyyətlər qoyur, nüvə silahı ilə bağlı fəaliyyətlərin siyahısını qadağan edir və BAEA-nın ənənəvi monitorinqindən xeyli irəli gedən geniş beynəlxalq yoxlama sistemi yaradırdı.
Tramp administrasiyası 2018-ci ildə sazişdən çıxana qədər İran onun şərtlərinə əməl etmişdi. Trampın hazırkı sazişində isə bunların heç biri yoxdur. Yalnız nüvə silahı hazırlamamaq barədə kağız üzərində verilmiş vəd və yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının seyrəldilməsi ilə bağlı qeyri-müəyyən öhdəlik mövcuddur.
Təəssüf ki, Trampın yenicə imzaladığı balanssız saziş gələcək danışıqlar üçün başlanğıc nöqtəsi olduğundan, onun komandasının qarşıdakı danışıqlarda effektiv saziş əldə etməsi ehtimalı çox aşağı görünür. Hadisələrin hansı istiqamətdə inkişaf etməsindən asılı olmayaraq, dünya çox güman ki, İranın nüvə silahına doğru irəliləmə potensialının yaratdığı ciddi risklərlə uzun illər məşğul olmaq məcburiyyətində qalacaq.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
