Hörmüz boğazı yaxın zamanda yenidən tam fəaliyyətə başlaya bilər, lakin bildiyimiz dəniz nəqliyyatı sistemi dəyişmək üzrədir.
Dünya Yaxın Şərqdəki mövcud sülhün davam edib-etməyəcəyini narahatlıqla izlədiyi bir vaxtda, son İran müharibəsi ilk növbədə qalıq yanacaqların qlobal enerji təchizat zəncirində nə qədər böyük rol oynadığını bir daha xatırlatdı. Bərpaolunan enerji mənbələri və sıfır emissiya hədəfləri haqqında danışmağın getdikcə daha az populyar olduğu bir dövrdə Hörmüz boğazının bloklanması hamımızı yenidən düşünməyə vadar etməlidir.
Maldiv adaları dayanıqlı dəniz nəqliyyatı üçün laboratoriyaya çevrilir
Sıfır emissiya hədəfinin hələ də böyük əhəmiyyət daşıdığı ölkələrdən biri Maldiv adalarıdır. Cənubi Asiyada yerləşən bu uzaq turizm mərkəzi 1192-dən çox mərcan adasından ibarətdir. Bu adaların təxminən 200-də daimi əhali yaşayır, daha 140-a yaxını isə kurort kimi fəaliyyət göstərir. Ölkə dünyanın orta hündürlüyü ən aşağı olan dövlətidir. Başqa sözlə, maldivlilər dəniz səviyyəsinin qalxmasından ən çox narahat olmaq üçün əsaslı səbəblərə malikdirlər.
Bu səbəbdən arxipelaq dövləti torpaq bərpasından sahil mühafizəsinə qədər iqlim dəyişikliyi problemlərinə innovativ həllər təqdim edən dünya liderlərindən birinə çevrilib.
İki həftə əvvəl elan olunan son yenilik isə dünyada ilk standartlaşdırılmış adalararası nəqliyyat şəbəkəsi kimi təqdim edilir. “Navier Network” adlanan layihə hava limanlarını, kurortları, şəxsi villaları və yerli adaları elektrik “hydrofoil” gəmilərindən ibarət donanma vasitəsilə birləşdirəcək proqram təminatı əsaslı dayanıqlı dəniz dəhlizi olacaq.
100 milyon dollar dəyərində olan layihə Kaliforniyanın Körfəz bölgəsində yerləşən dəniz texnologiyaları şirkəti “Navier” ilə Dubay mərkəzli investisiya və inkişaf qrupu “JIH Global Investment” arasında əməkdaşlığın nəticəsidir.
Əlbəttə, Maldiv adaları yalnız iqlim dəyişikliyinə qarşı həssas deyil, eyni zamanda bir çox ada dövlətləri kimi idxal olunan yanacaqdan da asılıdır. Dünya Bankı qeyd edir ki, ölkənin elektrik enerjisi istehsalı üçün idxal olunan dizel yanacağından asılılığı vətəndaşlar üçün yüksək elektrik xərclərinə səbəb olur. Bu səbəbdən ölkə beynəlxalq dəstək vasitəsilə 2030-cu ilə qədər sıfır emissiya hədəfinə nail olmağı qarşısına məqsəd qoyub.
“JIH Global Investment” şirkətinin sədri və eyni zamanda Maldiv adaları Prezidentinin ticarət və investisiyalar üzrə müşaviri olan Məhəmməd Əli Canah bildirib: “Maldiv adaları hər zaman lüks turizmin ön sıralarında olub. Lakin iqlim dəyişikliyinin ön cəbhəsində yerləşən ada dövləti olaraq biz su üzərində nəqliyyatın gələcəyinin necə görünəcəyini müəyyənləşdirmək imkanına da malikik”.
O əlavə edib: “Navier” ilə birlikdə biz təkcə hava limanlarını, kurortları, villaları və adaları birləşdirən daha təmiz və daha rahat şəbəkə qurmaq deyil, həm də Maldiv adalarından kənara çıxaraq dünya üzrə digər ada dövlətləri və sahilyanı şəhərlər üçün nümunə olacaq dayanıqlı dəniz nəqliyyatı modelini yaratmaq potensialını görürük”.
Elektrik “hydrofoil” gəmiləri ada nəqliyyatını dəyişdirə bilər
Kiçik adalar üçün logistika həmişə mürəkkəb olub. Məsələn, Böyük Britaniyada ümumilikdə 4000 adadan yalnız 188-də daimi əhali yaşayır. Bu adaları birləşdirmək üçün dünyanın ən qısa kommersiya reysi və dünyada fəaliyyət göstərən yeganə kommersiya hava yastıqlı gəmi xidməti istifadə olunur.
Maldiv adaları başqa sahələrdə də tətbiq edilə biləcək texnologiya üçün mühüm sınaq meydanıdır. Pul-kredit Təşkilatının məlumat bazasına əsasən, 2025-ci ildə ölkəyə 2,25 milyon turist gəlib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 9,8 faiz çoxdur. Bir çox yaşıl nəqliyyat pilot layihələrindən fərqli olaraq bu layihə kiçik və əhəmiyyətsiz bazarda sınaqdan keçirilmir. Layihə demək olar ki, hər turist səfərinin qayıq və ya hidrotəyyarə ilə əlaqələndirilməsini tələb edən ölkədə tətbiq olunur.
Burada əsas söz “miqyaslana bilən” anlayışıdır. “Hydrofoil” texnologiyası, yəni qayıqları suyun səthindən qaldıraraq enerji sərfiyyatını, istismar xərclərini, səs-küyü və emissiyaları azaltmaq prinsipi yeni deyil. Lakin bu gəmilərin istehsalı və texniki xidməti mürəkkəb və baha olduğuna görə geniş yayılması məhdud qalıb.
Maldiv adaları “hydrofoil” gəmilərinin geniş miqyasda tətbiqi üçün model rolunu oynayacaq. İlk mərhələdə bu texnologiya Maldiv adaları kimi ada dövlətlərində tətbiq ediləcək, daha sonra isə ABŞ-dəki yüksək səviyyəli sahilyanı bazarlara, o cümlədən Nyu-York, San-Fransisko körfəzi, Mayami, Nantaket və Hempton bölgələrinə yayılacaq.
“Navier” hətta iddia edir ki, standartlaşdırılmış əməliyyatlar və proqram təminatı ilə idarə olunan donanma idarəçiliyi sayəsində onların gəmilərinin istismar xərcləri ənənəvi benzin mühərrikli qayıqlardan əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır.
“Navier” şirkətinin təsisçisi və baş icraçı direktoru Sampriti Bhattaçarya bildirib: “Maldiv adaları dünyanın ən vacib dəniz nəqliyyatı bazarlarından biridir. Demək olar ki, hər qonaq, hər işçi, hər kurort və hər ada qayıqlardan və ya hidrotəyyarələrdən asılıdır”.
O əlavə edib: “Bu səbəbdən Maldiv adaları dəniz nəqliyyatının daha təmiz, daha səssiz, standartlaşdırılmış, proqram təminatı ilə idarə olunan və sərnişin təcrübəsi baxımından daha üstün ola biləcəyini sübut etmək üçün ideal məkandır. Biz sadəcə qayıqlar tətbiq etmirik. Biz su üzərində ilk dayanıqlı lüks nəqliyyat şəbəkəsini qururuq”.
Nə üçün dəniz nəqliyyatı şəbəkələri tək-tək qayıqlardan daha vacibdir?
Burada əsas məqam “şəbəkə” anlayışıdır. Tək bir elektrik “hydrofoil” gəmi maraqlı texnoloji yenilik sayıla bilər. Lakin standart marşrutlar üzrə işləyən və rəqəmsal idarəetmə sistemi tərəfindən əlaqələndirilən bütöv donanma artıq ada dövlətlərinin ciddi ehtiyac duyduğu infrastruktura çevrilir.
Müəllifin 2023-cü ildə iştirak etdiyi BMT-nin Kiçik Ada Dövlətləri Sammitində nəqliyyat ehtiyacları tez-tez müzakirə olunan mövzulardan biri idi. Bu il ilkin olaraq 5 “Navier” gəmisindən ibarət donanma istifadəyə veriləcək. Sonrakı üç il ərzində isə daha 95 gəmi əlavə olunacaq.
Bu, “Navier” şirkətinin donanması və proqram platformasının ilk tam şəbəkə tətbiqi olacaq. Layihənin məqsədi 2025-ci ildə 2,2 milyondan çox turistə xidmət göstərən təxminən 3000 benzin mühərrikli qayıqdan ibarət parçalanmış mövcud sistemi zamanla əvəz etməkdir.
Maldiv adaları dəniz nəqliyyatının gələcəyi üçün nə ifadə edir?
2030-cu ilə qədər sıfır emissiya hədəfi müəyyən edən Maldiv adaları üçün dəniz nəqliyyatı modernləşdirilməsi vacib olan əsas sahələrdən biri olaraq qalır.
“JIH Global Investment” və “Navier” arasındakı bu tərəfdaşlıq enerjinin gələcəyi üçün də mühüm nəticələrə malikdir. Bu layihə hansı enerjidən istifadə edəcəyimizi, ondan necə faydalanacağımızı və enerjinin infrastruktur, nəqliyyat və turizmi necə formalaşdıracağını göstərir.
Bütün bunlar elektrik “hydrofoil” gəmilərinin supertankerləri əvəz edəcəyi anlamına gəlmir. Gələcəyin “Suezmax” və ya “Lombokmax” sinfinə məxsus konteyner gəmilərinin layihəçiləri narahat olmaya bilərlər. Hörmüz boğazından keçən gəmilər tamamilə fərqli dəniz nəqliyyatı dünyasına aiddir. Bunlara xam neft daşıyan tanker gəmiləri, mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) tankerləri, konteyner gəmiləri və əlbəttə ki, hərbi müşayiət gəmiləri daxildir.
Lakin “hydrofoil” nəqliyyatındakı yeni innovasiyalar mühüm uğur hesab olunur. Bu gəmilər özləri arxalarında kiçik dalğalar buraxsalar da, Maldiv adalarında yaratdıqları dəyişikliklər dünyanın başqa bölgələrində də əhəmiyyətli nəticələr doğuracaq.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
