Aprelin 3-də ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus F-15E “Strike Eagle” qırıcısı İran üzərində vurulub. Bu, münaqişə zamanı düşmən atəşi nəticəsində itirilən ilk pilotlu ABŞ təyyarəsi olub. Həm pilot, həm də silah sistemləri zabiti (WSO) xilas edilib, lakin hadisə İranın hava hücumundan müdafiə imkanları ilə bağlı ciddi suallar yaradıb.
“Dude 44” çağırış siqnalına malik təyyarə İranın cənub-qərb bölgəsi üzərində fəaliyyət göstərirdi. İlkin məlumatlarda iki mühərrikli çoxməqsədli qırıcının Çin istehsalı çiyindən buraxılan portativ hava hücumundan müdafiə sistemi (MANPADS) ilə vurulduğu iddia edilirdi. Lakin Çin İrana belə sistemlər verdiyini təkzib edib.
Bu həftə hadisə daha mürəkkəb xarakter alıb. CNN-in yaydığı məlumata görə, F-15E “Strike Eagle” təyyarəsinin pilotu “havada asılı vəziyyətdə olan, vahid orqanizm kimi hərəkət edən və meduzanı xatırladan quruluşda yerləşən çoxsaylı İran Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) gördüyünü” bildirib.
Bu müşahidə ABŞ kəşfiyyat icması daxilində ciddi müzakirələrə səbəb olub.
ABŞ qırıcısının məhz nə tərəfindən vurulduğu hələ də dəqiq müəyyən edilməyib. Lakin belə PUA sürüsünün mövcudluğu İranın imkanlarının gözləniləndən daha inkişaf etmiş olduğunu göstərə bilər. Bu, həm də Tehranın PUA texnologiyalarının inkişafında Pekin və Moskvadan dəstək aldığını göstərə bilər. Çin və Rusiya son illərdə öz pilotsuz sistemlərinin imkanlarını artırmağa çalışırlar.
PUA sürüləri səmada mina sahəsinə çevrilə bilər
ABŞ ordusundakı digər mənbə CNN-ə bildirib ki, belə sürünün istifadəsi “PUA mina sahəsi”nə bənzəyə bilər.
Bu tip istifadələr hələ praktikada müşahidə edilməyib, lakin onların effektiv şəkildə “hava mina sahəsi” kimi istifadə oluna biləcəyi ilə bağlı uzun müddətdir müzakirələr aparılır.
Partlayıcı maddələrlə təchiz edilmiş PUA-lar havada asılı qala və ya patrul fəaliyyəti həyata keçirərək yaxınlaşan təyyarələrin yaxınlığında partladıla bilər. Yerdəki minalardan fərqli olaraq, ağıllı hava PUA sürüləri bir-biri ilə əlaqə saxlaya, düşmən hədəflərinin hərəkətinə uyğun mövqelərini dəyişə və əks-tədbirlərdən yayınmaq üçün manevr edə bilər.
Belə hava mina sahələri pilotlu təyyarələrə qarşı qeyri-kinetik üsullarla da istifadə edilə bilər. PUA-lar radioelektron mübarizə vasitələri kimi çıxış edərək yaxınlaşan təyyarələrin radarlarını və rabitə sistemlərini sıradan çıxara bilər. Onlar həmçinin istiqamətləndirilmiş enerji sistemləri ilə təchiz edilərək pilotlu qırıcının sensorlarını kor edə və ya daha sadə texnologiyalardan, məsələn, dolaşdırıcı torlardan istifadə edə bilər.
Bu texnologiyanın inkişafı uzun müddətdir gözlənilirdi. 2024-cü ilin payızında texnologiya sahibkarı İlon Mask Çin PUA sürülərinin imkanlarını yüksək qiymətləndirmiş və pilotlu qırıcıların inkişafını açıq şəkildə tənqid etmişdi. O, Müdafiə Nazirliyində F-35 “Lightning II” kimi platformalara investisiya yatıran hərbi planlaşdırıcıları “axmaq” adlandırmışdı.
Buna cavab olaraq həmin dövrdə analitiklər hava müharibəsinin daha balanslı mənzərəsini təqdim etmiş, bəzi vəzifələrdə insanların hələ də PUA-lardan üstün olduğunu və pilotlu-pilotsuz sistemlərin bir-birini tamamlayacağını bildirmişdilər. Lakin İranın PUA sürüsündən istifadə etmiş ola biləcəyi barədə son məlumatlar pilotlu qırıcıların qarşısında yeni təhlükənin yarandığını göstərir.
Səmada kütləvi PUA döyüşləri: Müharibələrin qorxulu gələcəyi
Hava mina sahələrinin effektivliyi ən azı qismən digər PUA-larla, yəni pilotlu qırıcılarla birlikdə fəaliyyət göstərən “sadiq qanad yoldaşları” vasitəsilə azaldıla bilər.
Bu istiqamətdə işlər artıq aparılır. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri bu yaxınlarda Kooperativ Döyüş Təyyarəsi (CCA) proqramının birinci mərhələsi çərçivəsində “Anduril Industries” və “General Atomics Aeronautical Systems” (GA-ASI) şirkətləri ilə müqavilələr bağlayıb.
Bu şirkətlər müvafiq olaraq FQ-44 “Fury” və FQ-42 “Dark Merlin” pilotsuz sistemlərini hazırlayırlar. Hazırda Avstraliyada inkişaf etdirilən “Boeing” şirkətinin YFQ-48A “Talon Blue” sistemi də nəzərdən keçirilən digər layihələr sırasındadır.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri gələcək mərhələlərdə əlavə insansız hava sistemlərinin hazırlanmasının da nəzərdə tutula biləcəyini bildirib.
CCA PUA-ları mövcud beşinci və altıncı nəsil pilotlu qırıcıları, eləcə də digər hava platformalarını, o cümlədən ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin gələcək B-21 “Raider” strateji bombardmançısını dəstəkləmək üçün hazırlanır. Avtonom PUA-lar bombardmançı ilə birlikdə uçaraq sensor əhatəsini genişləndirə və müdafiə müşayiətçisi funksiyasını yerinə yetirə bilər. Bu vəzifələrə hava mina sahələrinin zərərsizləşdirilməsi də daxil ola bilər.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri pilotlu təyyarələr parkını dəstəkləmək üçün 1000 və ya daha çox PUA əldə edə biləcəyini bildirib.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
