Trampın seçki kampaniyasından başlayaraq prezident olduğu gündən etibarən səsləndirdiyi fikirlər və həyata keçirdiyi tədbirlər, hər nə qədər onun qeyri-adi davranışları və diplomatik etiketdən uzaq tərzi ilə kölgədə qalsa da, ABŞ-nin Tramp rəhbərliyi ilə izlədiyi siyasətin tamamilə məntiqsiz olmadığını göstərir. Hətta keçmişdə oxşar addımlar atmış, “dərin dövlət”ə qarşı çıxmış və “ABŞ-ni amerikalılar idarə etməlidir” deyən bir sıra prezidentlərin bu yolda ağır bədəllər ödədiyini görürük.
Bu paralelləri və fərqlilikləri düzgün analiz etmək, Trampın üslubuna və çağdaş metodoloji fərqlərə qapılmadan gerçəkləri anlamaq baxımından olduqca vacibdir. Trampı nə tam bir xilaskar, nə də tamamilə günahkar kimi göstərmək doğrudur. Eləcə də, ABŞ-nin bugünkü problemlərini yalnız cari hadisələrlə izah etmək də yanıltıcı olar. Trampın dəfələrlə gündəmə gətirdiyi problemlər, əslində, ABŞ-nin uzun illərdir üzləşdiyi və hələ də həll edə bilmədiyi dərin problemlərdir. Bu isə ölkənin daha da turbulent bir dövrə daxil olduğunu göstərir.
Tarix Təkrar Olunacaqmı?
Bu kontekstdə, keçmiş prezident Con Kennedinin İsrailin Dimona şəhərindəki nüvə obyektlərinə dair narahatlıqlarını anlamaq və bu sui-qəsdin Tramp tərəfindən niyə dəfələrlə gündəmə gətirildiyini anlamağa çalışmaq əhəmiyyətlidir. Eyni şəkildə, gömrük tarifləri tətbiq edən və “beynəlxalq sistemin vampirləri”ndən şikayətlənən Riçard Nikson ilə Trampın bugünkü ritorikası arasında da ciddi bənzərliklər var. Tarix heç də hər zaman xətti şəkildə irəliləyən hadisələr silsiləsi deyil və oxşar praktikalar fərqli dövrlərdə eyni nəticələri verməyə bilər. Amma bu oxşarlıqlar keçmişi və bu günü anlamaq üçün bizə ipucları verir.
1862-ci ildə Linkolnun, 1897-ci ildə Mak-Kinlinin, 1971-ci ildə Niksonun həyata keçirdiyi iqtisadi addımlar və əlavə vergilər Trampın da əslində ABŞ siyasi və iqtisadi ənənələrində mövcud olan metodlardan istifadə etdiyini göstərir. Məsələn, Nikson yeni tədbirlərini elan etdikdə, FED rəhbəri onu “dəli” adlandırmışdı. Ancaq Nikson düşündüyündən daha uğurlu oldu, birja yüksəldi və qiymət sabitliyi təmin edildi. O, radikallaşmadan iqtisadiyyatı tənzimlədi.
İkinci dövrə böyük fərqlə seçilsə də, Niksonun strategiyaları yetərli olmadı. Votergeyt qalmaqalı və “dərin dövlət”ə qarşı şikayətləri onu tarixdə istefa verən ilk prezident etdi. Maraqlıdır ki, Yaxın Şərqdəki İsrail siyasətinin ABŞ üçün mənfi nəticələr doğurduğunu düşünən Nikson 1973-cü ildəki Yom Kippur müharibəsində İsrailə böyük yardımlar göstərsə də, nə daxildə, nə də xaricdə razılıq qazana bilməmişdi. Bu yardımlar isə ABŞ-ni SSRİ ilə nüvə müharibəsi astanasına gətirmişdi.
Seçki kampaniyasından bəri “Amerikanı yenidən böyük edək” və “ABŞ-ni amerikalılara qaytaraq” kimi şüarlarla yola çıxan, “dərin dövlət” və qlobal medianı tənqid edən Trampın Netanyahu ilə son görüşlərində keçmişin yığılmış təcrübəsi və gələcəyə dair təsəvvürləri diqqət çəkir. Trampın Kennedi sui-qəsdinə xüsusi diqqət ayırması və bu hadisəyə dair sənədləri qismən də olsa ictimaiyyətə açıqlaması da simvolik mesajların tərkib hissəsidir.
Yaxın günlərdə Netanyahu ilə Ağ Evdə baş tutan görüşdən sonra verilən bəyanatlar bu prizmadan da oxuna bilər. Xüsusilə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan üzərindən Netanyahuya “məntiqli ol” mesajı verilməsi, ABŞ-nin yalnız Türkiyə ilə bağlı deyil, İsrailin hazırkı rəhbərliyinin gətirdiyi siyasi xərcləri də dəyərləndirdiyini göstərir. Trampın keçmiş prezidentlərin uğursuzluqlarını analiz edən bir siyasi yaddaşa sahib olduğunu demək mümkündür.
Netanyahunun ABŞ Səfəri Bir Dönüş Nöqtəsidir?
Çinlə başlanan ticarət müharibəsinin genişlənməsi fonunda Vaşinqton üçün real və nəticə verəcək əməkdaşlıqlar böyük əhəmiyyət daşıyır. Tramp hazırkı siyasəti ilə həm idxalı azaltmağa çalışır, həm də 36 trilyon dollarlıq borcu və ölkə daxilində ABŞ-yə qarşı fəaliyyət göstərən strukturları nəzərə alaraq, ciddi bir çətinlik dövrünə qədəm qoyur.
Bu kontekstdə, Çinə qarşı mübarizədə Rusiya, Hindistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə əməkdaşlıq arayışı gözlənilən idi. Ancaq Rusiya hələlik Trampın atəşkəs təşəbbüslərinə lazımi səviyyədə müsbət yanaşmır. Bunun əsas səbəbi isə Moskvanın hələlik strateji məqsədlərinə tam çatmadığına inanması və ABŞ ilə Aİ arasındakı uçurumu dərinləşdirmək istəməsidir. Bu isə qarşıdakı aylarda yalnız ABŞ üçün deyil, bütün dünya üçün kritik dönüş nöqtələrinin yaşanacağını göstərir.
Trampın Rusiya ilə planladığı əməkdaşlıq uğurlu olsun və ya olmasın, Türkiyə ilə dərin və strateji əməkdaşlıq məcburiyyətində olduğu açıqdır. Orta Şərqdə və daha geniş bölgədə Rusiya, Aİ və Çinə qarşı balansı təmin edə bilmək üçün bu əməkdaşlıq həyati əhəmiyyət daşıyır. Oval Ofisdə keçirilən mətbuat konfransında Trampın İsrailin hərbi əməliyyatlarının doğura biləcəyi nəticələri anlayan və Türkiyəni kilid aktor kimi görən bir mövqe sərgilədiyi açıq şəkildə hiss olunurdu. “İbrahim Razılaşmaları”nın memarı və İsrailin ən böyük dəstəkçisi olan Trampın belə artıq bəzi bədəlləri ödəmək istəmədiyi yeni bir dövrə qədəm qoyduğumuz aydın görünür.
Ənənələrin Dağıldığı Bu Dövrdə Türkiyənin Artan Rolu
Bu gün, Türkiyənin qlobal aktorlar üçün sadəcə bir seçim deyil, eyni zamanda məcburi bir tərəfdaş olduğu bir dövrdür. Ankara bugünkü kimi həssas və zamanında atılan addımlarla mövqeyini daha da gücləndirə bilər. Kiprdən Liviyaya, Sudandan Somaliyə və Qəzzaya qədər uzanan geniş coğrafiyada Türkiyənin mövqeyini və həssasiyyətlərini nəzərə alanların bu yeni dövrdə üstünlük qazanacağı görünür.
Ənənəvi paradiqmaların keçərsiz qaldığı, siyasətin rasionallıqdan uzaqlaşdığı və liberal-populist axınların Avropanı çıxılmaz vəziyyətə saldığı bir zamanda, Türkiyə öz kimliyindən imtina etmədən bu mürəkkəb proseslərdən qalib çıxmağa qadirdir.
Asif Cəfərov
Ordu.az
