Həmin gün ABŞ-nin yeni seçilmiş prezidenti Donald Trampla Çin prezidenti Si Cinpin arasında telefon danışığı olub. Telefon danışığı xüsusilə demək olar yüksək səviyyəli Rusiya-İran görüşü ilə paralel baş tutması kontekstində heç də az əhəmiyyətli və diqqətəlayiq deyil. Tramp-Cinpin telefon danışığı Trampın ikinci dəfə ABŞ prezidenti seçilməsindən sonra ilk telefon danışığıdır.
Rəsmi açıqlamaya görə, onlar ikitərəfli iqtisadi məsələləri, “TikTok” məsələsini və Tayvan məsələsini müzakirə ediblər. Bu yaxınlarda ABŞ məhkəməsi “TikTok”un çinli sahiblərinə “TikTok”un ABŞ aktivlərini yanvarın 19-dək çinli olmayan alıcıya satmağı əmr edib. Əks halda, “TikTok” ABŞ-də bloklanacaq.
Əgər məsələ prezidentlər səviyyəsində müzakirə olunursa, bunun əhəmiyyəti aydınlaşır, halbuki indiki informasiya əsrində nüfuzlu sosial media resurslarının son dərəcə mühüm əhəmiyyəti və təsiri çox da sübuta ehtiyac duymur. Bununla bağlı hər hansı razılaşmanın olub-olmadığı məlum deyil. Tramp və Cinpinin Tayvanla bağlı nə danışdıqları ilə bağlı təfərrüatlar yenə məlum deyil.
Şübhə yoxdur ki, ABŞ-Çin münasibətləri Trampın ABŞ prezidenti vəzifəsinə başlamasından sonra geosiyasi reallıqların məntiqini müəyyən edəcək fundamental amillərdən biridir. Bu, şübhəsiz ki, Çinin öz maraqlarına malik olduğu və rolunu artırdığı regionumuza da aiddir. Üstəlik, bunun son diqqətçəkən hərəkəti 2024-cü ilin iyulunda Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsində Astanada Azərbaycan-Çin strateji tərəfdaşlıq sazişinin imzalanması olub.
Yeri gəlmişkən, bu mənada diqqətçəkən mənzərə yaranır: Azərbaycanın Çinlə belə bir müqaviləsi var, Ermənistan isə bu yaxınlarda ABŞ ilə belə bir müqavilə imzalayıb. Yeri gəlmişkən, Tramp administrasiyasının bu razılaşmaya diqqətinin necə olacağı hələlik bəlli deyil. Bu, təbii ki, həm Rusiya-ABŞ, həm də ABŞ-Çin proseslərindən xeyli asılı olacaq.
Eyni zamanda Rusiya-İran-Çin üçbucağından da tez-tez danışılır. Rusiya İranla hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalayıb, bundan əvvəl, 2021-ci ildə isə Pekin 25 illik hərtərəfli tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalayıb. O da məlumdur ki, Çin və Rusiya münasibətləri strateji münasibətlərlə səciyyələnir. Üçbucaq məsələsi, şübhəsiz ki, ABŞ üçün əhəmiyyətli bir məsələdir.
Lakin digər tərəfdən bəlkə də birbaşa əlaqəli olmayan, lakin ABŞ, Rusiya və Çin kimi mühüm aktorların üçlüyündən ibarət olan başqa bir üçbucağı nəzərdən keçirmək lazımdır. Şübhə yoxdur ki, bütövlükdə bu gün əsas dünya nizamı qarşıdurması bu üçlüyün, başqa cür desək, “hamıya qarşı hamı” qlobal hibrid müharibə rejiminin ətrafında cərəyan edir. Tramp çox güman ki, Çinlə onun Putinlə gözlənilən görüşü və razılaşmaları ilə bağlı Pekindən ən azı “bitərəflik” gözləməyə imkan verəcək dialoq aparmağa çalışacaq.
Çünki təbii ki, Putinin Pekinin yanında olması bir şey, olmaması isə başqa bir şeydir. Lakin digər tərəfdən Cinpin yəqin ki, “bitərəflik”, üstəlik, bəlkə də qısamüddətli “bitərəflik” üçün üçün kifayət qədər yüksək qiymət tələb edəcək, çünki hər halda, ən azından hələlik ABŞ öz milli təhlükəsizlik strategiyasında Çini əsas rəqib kimi qəbul etməyi dayandırmayıb.
Asif Cəfərov
Ordu.az
