Fransa İsrailin Qəzzada həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlara bir ilə yaxın susdu. Ölkədə Ukrayna ilə bağlı hər cür etiraz aksiyalarına icazə verilsə də, Qəzzaya dəstək nümayişləri qəti qadağan edildi. Qəzza ilə bağlı nümayişlərə polis sərt müdaxilə edib, etirazçıları dağıdıb və tələbələri saxladı. Fransa prezidenti Emmanuel Makron 2024-cü il martın 18-də Yelisey sarayında Fransa Yəhudi Qurumları Nümayəndələr Şurasının (CRIF) üzvlərini şam yeməyində qonaq etdi, 7 oktyabr hadisələrini pislədi və antisemitizmlə qəti şəkildə mübarizə aparacağını bəyan etdi.
Fransadan İsrailə çağırış
Bu israilyönlü siyasət İsrailin Livana hücumu ilə 180 dərəcə dəyişdi. Makron Birləşmiş Millətlər Təşkilatında (BMT) etdiyi çıxışda İsrailin Qəzzadakı hərbi əməliyyatlarını Livana qədər genişləndirməsinin ciddi nəticələrə səbəb olacağını bildirərək, təcili atəşkəsə çağırırdı. Makron atəşkəsə məhəl qoymayan İsrailə bu dəfə BMT qərarlarını gözardı etməməli olduğunu xatırladırdı və İsrailin 1947-ci ildə BMT-nin verdiyi qərarla qurulduğunu vurğulayırdı.
Oktyabrın 7-nin ertəsi günü Təl-Əvivə gələn Makrona sərt cavab verən İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu İsrailin BMT qərarı ilə deyil, Holokostdan və xüsusilə nasist hökuməti ilə əməkdaşlıq edən Fransanın Vişi rejimindən sağ çıxmış döyüşçülər tərəfindən qurulduğunu bildirdi. İsrailin Livana qarşı aqressiv hücumları davam edərkən, Makron gözlənilməz bir addımla İsrailə ümumilikdə illik 30 milyon dollarlıq silah satışını dayandırdığını açıqladı.
Livan Fransa üçün geosiyasi əhəmiyyət kəsb edir
Fransanın İsraillə münasibətlərinin pisləşməsinin əsas səbəbi beynəlxalq hüquqda nüfuzunu qorumaq və guya “müharibə cinayətlərini dəstəkləyən ölkə” kimi xatırlanmaq riskinin qarşısını almaq cəhdi kimi şərh edilə bilər.
Fransa 2014-cü ildə qüvvəyə minən, Fransanın da tərəfdarı olduğu Silah Ticarəti Müqaviləsinin (ATT) ciddi insan hüquqları pozuntularına səbəb ola biləcək hallarda silah transferini qadağan edən müddəalarını pozan ölkə olmaq istəmir. Əslində, Fransanın siyasətini dəyişməsinin əsas səbəbi onun üçün geosiyasi əhəmiyyət kəsb edən Livanı İsrail və İranın qucağına buraxmaq istəməməsi idi. Vaxtilə Fransanın müstəmləkəsi olan Livan təkcə Yaxın Şərqdə strateji mərkəz deyil, həm də Aralıq dənizində geosiyasi mövqeyi və gələcək qaz və neft ehtiyatları baxımından mühüm ölkədir.
Məhz buna görə də İsrailin Livana hücumu Fransanı ciddi şəkildə narahat edirdi və Makron təcili olaraq Livana dəstək üçün beynəlxalq konfrans təşkil etmək qərarına gəlmişdi.
Bəs konfransın məqsədi nə idi?
Parisdə 70-dən çox iştirakçını bir araya gətirən “Livan xalqına və suverenliyinə dəstək” konfransının açılışında çıxış edən Makron bildirdi: “Livandakı müharibə mümkün qədər tez başa çatmalıdır. Livanda atəşkəs lazımdır”. “Livan xalqına və suverenliyinə dəstək” konfransının məzmunu diplomatik, humanitar və siyasi məsələlər kimi təqdim edilsə də, əsas məqsəd Livan ordusunu gücləndirmək və ölkənin hərbi gücünü bərpa etmək idi.
2019-cu ildən bəri Livanda baş verən iqtisadi və maliyyə böhranı ordunu sıradan çıxarıb. Məsələn, zabitlərin maaşı 80 dollara, əsgərlərin maaşı isə 20 dollara düşüb. Konfransa Fransa 100 milyon avro, Almaniya 96 milyon avro, Böyük Britaniya isə təxminən 18 milyon avro ianə verdi və Livan üçün təxminən 1 milyard avro toplandı. Konfransa qatılan Livanın Baş naziri Nəcib Mikati qeyd edib: “Silahlar ancaq Livan ordusunun və Livan dövlətinin əlində olmalıdır”. O bəyan edib ki, “Hizbullah”ın silahları dövlət nəzarətində olmalı və BMT-nin İsraillə qəbul etdiyi 1701 saylı qətnamə yerinə yetirilməlidir.
Fransa bu konfransla Livanda “sabitliyi” təmin etməyi, təsirini artırmağı və “Hizbullah”ın gücünü məhdudlaşdırmağı hədəfləyirdi. Bu baxımdan Makron Livan ordusunu gücləndirmək üçün kampaniyaya başlayaraq, maliyyə dəstəyi göstərmək təşəbbüsü ilə çıxış edir. Konfransda toplanan 1 milyard avronun təxminən 200 milyon avrosu Livan ordusunun təchizatı, təlimi və strukturlaşdırılması üçün ayrıldı.
Livan Silahlı Qüvvələrinə maliyyə, avadanlıq və ya təlim dəstəyinin təmin edilməsi Paris konfransının əsas məqsədlərindən biri idi. Bundan əlavə, Avropa İttifaqının (Aİ) xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Cozef Borrell Aİ-nin Livan ordusuna bu il 20 milyon avro, gələn il isə 40 milyon avro yardım edəcəyini açıqladı.
Fransa Livandakı məqsədinə çata bilərmi?
Fransa hər şeydən əvvəl Livanda nəzarətin İranın təsiri altında olan “Hizbullah”dan Livanın rəsmi ordusuna keçməsini istəyir. Ancaq hamı bilir ki, toplanan 200 milyon avro belə bir ordunun müdafiə və döyüş qabiliyyətini bərpa etmək üçün yetərli deyil. Buna görə də Fransa Səudiyyə Ərəbistanı və Qətər kimi Körfəz ölkələrinin etibarını və dəstəyini qazanmağı hədəfləyir.
Fransa açıq şəkildə İsrail kartından istifadə edir, Ər-Riyadın şiə “Hizbullah”ı zəiflətməsini istəyir və Livandakı sünni-xristian qüvvələrini yenidən gücləndirmək üçün manevrlər edir. Məhz buna görə də Makron Livanda təcili prezident seçkilərinin keçirilməsini vacib hesab edir, ölkəni yenilənmiş orduya qaytarmağa çalışır.
Amma indiki siyasi vəziyyət son dərəcə mürəkkəbdir. 1943-cü ildə Fransadan müstəqillik qazandıqdan sonra Livan siyasi və məzhəb gərginliyi və iqtisadi böhranlarla üzləşməli oldu. 1990-cı illərə qədər davam edən vətəndaş müharibəsi ölkəni xaosa sürüklədi və “Hizbullah”ın formalaşması vəziyyəti daha da çətinləşdirdi. Bu gün keçmişdəki bölgülər tam unudulmayıb. Livanın siyasi quruluşu hələ də məzhəbçilik və regional rəqabət ucbatından kağız qala kimi kövrəkdir. Eyni zamanda, Livan hələ də İran, Səudiyyə Ərəbistanı və Fransa kimi xarici güclərin təsiri altındadır.
Ölkə əsasən 4 əsas qrup tərəfindən paylaşılır: şiə “Hizbullah”, sünni Həriri ailəsi, maronit xristianlar və druzlar. “Hizbullah” İranın dəstəyi ilə Cənubi Livan və Beyrutun cənub ətrafına nəzarət edir, sünnilər isə Səudiyyə Ərəbistanı və Qərblə müttəfiqdir. Sünnilərin rəhbərlik etdiyi Həriri ailəsi bank və tikinti sektorunda güclü olsa da, 2022-ci ildə Səad əl-Həririnin siyasətdən getməsi ilə onun təsiri azaldı. Xristianlar hərbi və iş dünyasında nüfuz sahibidirlər. Bu baxımdan, Fransa siyasi və hərbi baxımdan Livandakı maronit xristianların yanında olsa da, səudiyyəlilərin Livan ordusunu dəstəkləməsi və yenidən gücləndirilməsinə ehtiyac duyur.
Bütün bu məzhəb ayrılıqlarını siyasi və hərbi qələbəyə çevirmək istəyən İsrail “Hizbullah”a qarşı siyasi və ictimai təzyiqləri artırmaq üçün şiələri sünni və xristian bölgələrinə doğru sıxışdırır. Bir sözlə, İsrail Livanda artıq mövcud olan sosial iğtişaşları dərinləşdirməklə, “Hizbullah”ın təsirini zəiflətməyə və öz qüvvələrinə yol açmağa çalışırdı.
İsrail-Livan atəşkəs razılaşması əldə olundu: nə qədər davam edəcək?
Makronun birtərəfli “təşəbbüsləri”ndən və İsraillə anlaşılmazlıqlardan sonra ABŞ prezidenti Cozef Bayden vəziyyəti nəzarətə götürdü. O, “Hizbullah” və İsrail arasında hərbi əməliyyatları dayandırmaq üçün razılıq əldə edildiyini açıqladı. Bəyanata görə, İsrail 60 gün ərzində Silahlı Qüvvələrini Livan ərazisindən çıxarmağı öhdəsinə götürür.
“Hizbullah”a İsrail ərazisini təhdid etmək, həmçinin Livanın cənubunda İsrailin zərbələri nəticəsində zədələnmiş infrastrukturunu bərpa etmək qadağan edilir. Hələlik atəşkəs sazişinin icrasına nəzarət üçün hansı mexanizmdən istifadə ediləcəyi bəlli deyil, üstəlik, bunun üçün kifayət qədər uzun müddət - 60 gün nəzərdə tutulub. 60 gün ərzində vəziyyəti dəyişəcək və atəşkəsi, belə demək mümkündürsə, “yarı yolda” buraxacaq hər şey baş verə bilər.
Bu arada, bu halda məsələnin və razılaşmanın heç də İsraillə “Hizbullah” arasında olmadığı şübhəsizdir. Oyunçuların təxmini çərçivəsi həm birbaşa, həm də məxməri deyilən oyun baxımından kifayət qədər genişdir. Şübhə yoxdur ki, “Hizbullah” dedikdə, əsasən İran başa düşürük, buna görə də Tehranın razılığı olmadan heç bir razılaşma ola bilməz. Şübhə yoxdur ki, Fransa yenə də Livandakı oyundadır. Əlbəttə, Böyük Britaniya da böyük oyundadır.
Türkiyə rolunu artırmağa çalışır. Regionun ərəb ölkələri əhəmiyyətli dərəcədə iştirakçıdır. Təbii ki, burada ABŞ əsas əhəmiyyət kəsb edir. Rusiya Yaxın Şərqdə ənənəvi aktordur, Çinin yeni ambisiyaları var. Təbii ki, sadaladığımız çərçivə razılaşmanın formalaşdırılması prosesinə tam və birmənalı cəlb edilməyib, lakin onların hər biri vəziyyətin dəyişməsində öz rolunu oynaya bilər.
Buna görə də Livan ətrafında alqışlanan atəşkəs razılaşması öz daimi mahiyyəti baxımından bəlkə də gözlənilməz qalacaq. Təbii ki, burada əsas suallardan biri ABŞ-nin yeni prezidenti Donald Tramp vəzifəyə gəldikdə nələrin baş verəcəyidir. Tramp və onun komandası anti-İran və İsrail tərəfdarı kimi qəbul edilir. Tramp və onun administrasiyası ABŞ-nin idarəetməsini üzərinə götürəndə, “Hizbullah” atəşkəsi pozmaq üçün bəhanələr axtara bilərmi?
Bəlkə də, atəşkəs Trampın da çox istədiyi bir şeydir ki, onun administrasiyası bu mənada Livan müharibəsinin yükündən azad olsun? Nəticə etibarilə Tramp İran məsələsində nə qədər sərt natiq olsa da, onun administrasiyasının əsas vəzifələrinə təyin olunacaq namizədlər nə qədər sərt olsalar da, Tramp yəqin ki, həm daxili, həm də xarici mürəkkəb mühit şəraitində barut çəlləyinə bənzəyən Livan müharibəsi ilə prezidentliyə başlamaq rejimini dəstəkləyə bilməz.
Lakin Yaxın Şərqdə hadisələrin inkişafı təbii ki, təkcə Trampın və ya ABŞ-nin hesablamalarına görə baş verməyəcək. Mövcud olan qlobal turbulentlik isə bu gün heç bir əsas regionda sülhə zəmanət vermir. Müvafiq olaraq, atəşkəs razılaşması ayıqlığı və sayıqlığı zəiflədən hal ola bilməz. Bundan əlavə, davam edən qlobal qarşıdurma şəraitində atəşkəs adətən qüvvələrin yenidən qurulması və yenidən qruplaşdırılması üçün baş verir.
Asif Cəfərov
Ordu.az
