Dünyanın bir çox yerində qarşıdurma ehtimalının artması və mövcud gərginliyin artan təhlükə potensialı ilə qlobal miqyasda müdafiəyə verilən əhəmiyyət yeni səviyyəyə çatıb. Hər kəs rəqabətin güclənməsi səbəbindən Şərqi Asiyada təhlükəsizlik zəifliklərinə diqqət yetirməyə hazırlaşarkən, Avropa 2022-ci ilin fevralında başlayan Ukrayna-Rusiya böhranı ilə küncdə böyük bir müharibə tapdı.
Bu vəziyyət təhlükəsizliyini təmin edən və beləliklə rifaha diqqət yetirən Avropa üçün mühüm ox dəyişikliyinə səbəb oldu. Təhlükəsizlik problemləri ilə əlaqədar yenidən artan hərbiləşmə Avropaya qayıdıb və bütün dünyada hərbi xərclər sürətlə artdığı üçün Avropa bu tendensiyanın əsas regionuna çevrilib. Avropanın müdafiəsinə gəlincə, qitənin əsas müdafiə çətiri olan NATO 75 ilin sonunda bölgədəki bütün müdafiə təşəbbüslərinə toxundu. Alyansın məlumatlarına görə, 2014-cü ildən bəri NATO-nun Avropadakı bütün üzvlərinin müdafiəyə 32 faiz çox vəsait xərclədiyi məlumdur.
Bu il NATO-nun 31 üzvündən 18-nin müəyyən edilmiş hədəfə uyğun olaraq ümumi daxili məhsulun 2 faizini müdafiəyə xərcləməsi gözlənilir ki, bu da 2024-cü ildə Alyans daxilində rekord məbləğdə vəsaitin xərclənməsi deməkdir. Bu, son 30 ildən çox müddətdə ən güclü artımdır və sabit dollarla ifadə etsək, 1989-cu ildə Berlin divarını söküldüyü zaman müşahidə olunan xərclər səviyyəsinə qayıdışdır. Xərclərin artmasına baxmayaraq, Avropanın müdafiə sənayesi Rusiya ilə müharibə vəziyyətində olan Ukraynanın tələbatını ödəyə bilmir.
Ukraynanın daha çox silah və sursat tələb etməsi NATO-ya üzv ölkələrin ehtiyatlarını tükəndirib və Alyansın müdafiə sənayesinin kifayət qədər silah istehsal edə bilməyəcəyi ilə bağlı qorxuları artırıb. Nəticə etibarilə Avropa ölkələrinin müdafiə sahəsinə kifayət qədər sərmayə qoymaması kritik imkanların olmamasında, müharibə zamanı ehtiyatların az olmasında və hazırlıq səviyyəsinin zəifliyində özünü göstərir. Bu, Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) Avropanın təhlükəsizliyini satın alması ilə bağlıdır.
Avropada strateji muxtariyyət addımları
Biz bilirik ki, Birləşmiş Ştatlar uzun müddətdir avropalı müttəfiqlərini müdafiə büdcələrini artırmağa razı salmağa çalışsa da, ciddi uğur qazana bilməyib. Keçmiş ABŞ prezidentləri Barak Obama və Donald Tramp çox az şeydə razılığa gəlsələr də, hər ikisi NATO müttəfiqlərini ABŞ-nin hərbi gücündən “pulsuz istifadə etdikləri” üçün tənqid edib. Obama bir çoxları tərəfindən ABŞ-nin ən yaxın müttəfiqi hesab edilən britaniyalılara müdafiəyə daha çox xərcləmələri üçün təzyiq edib, Tramp isə NATO müttəfiqlərinin ümumi daxili məhsulun ən azı 2 faizini müdafiəyə xərcləməmələri halında ABŞ-nin müttəfiqlik öhdəliklərini yerinə yetirməyəcəyi ilə hədələyib.
2024-cü ilin noyabrında keçiriləcək ABŞ prezident seçkilərində ən güclü namizəd olan Tramp bu təhlükənin səviyyəsini yenidən artıraraq, maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirməyən NATO müttəfiqlərinə qarşı Rusiyanın hücumunun təşviq ediləcəyini bildirib. Bu, şübhəsiz ki, Alyansın əsaslarına və ruhuna qarşı son hücum kimi qiymətləndirilə bilər. Keçmiş və bəlkə də gələcək Prezidentin bu soyuq və səmimi bəyanatı Avropa üçün ağrılıdır, çünki açıq-aşkar fakt budur ki, Avropa ABŞ-siz özünü müdafiə etməyə hələ hazır deyil.
Avropa müdafiə qüvvələrinin 1989-cu ildən sonra NATO və 1993-cü ildən etibarən Avropa İttifaqı (Aİ) vasitəsilə ilkin transformasiyası qeyri-kafi qaldı. Bu, növbəti 10 il ərzində həm NATO vasitəsilə, həm də yeni, xüsusi “Avropa Təhlükəsizlik və Müdafiə Siyasəti”nə (ESDP) əsaslanaraq, əlavə transformasiya səylərinə səbəb oldu. NATO və Aİ-nin bir çox mühüm təşəbbüsləri əməkdaşlığa və imkanların inkişafına yönəlib.
“Avropa Müdafiə Agentliyi” (EDA) uzunmüddətli təhlükəsizlik və müdafiə problemlərinin həlli yollarını tapmaq məqsədilə 2008-ci ildən etibarən “Bacarıq İnkişaf Etdirmə Planı” (CDP) hazırlayır. Qitə müdafiəsi üçün strategiyanın hazırlanması, siyasətin müəyyən edilməsi, planlaşdırılması və həyata keçirilməsi məqsədilə Aİ-nin mərkəzi istinadı olan bu plan CARD, PESCO və EDF kimi Avropa müdafiəsi ilə bağlı bütün təşəbbüslərin əsasını təşkil edir.
Aİ Nazirlər Şurasının 2022-ci ildə qəbul etdiyi “Strateji Kompas” ilə Aİ-yə yeni perspektiv gətirən və müdaxilə imkanlarına malik mexanizmlər qurmağı planlaşdıran bu sənəd əsas mətnlərdən birinə çevrilib. Bundan əlavə, Britaniyanın Aİ-dən çıxmasından sonra əhəmiyyətli hərbi gücünü itirən İttifaq müdafiə sahəsində əməkdaşlığın transformasiyası üçün bir çox yeni təşəbbüslərin həyata keçirilməsi məqsədilə imkanlar yaratmağa çalışdı. Qərar vermə mexanizmləri ilə müəyyən edilənlərdən başqa, İttifaq Baltik dənizi və Skandinaviyada regional və ya kontinental ikitərəfli sazişlər və mikro müdafiə əməkdaşlıqları həyata keçirib.
Bundan əlavə, Türkiyənin də iştirak edəcəyi Avropa Səma Qalxanı Təşəbbüsü (ESSI) kimi planlaşdırılmış əməkdaşlıq məsələləri üzrə seçilmiş ölkələrlə daha da irəliyə aparan xüsusi layihələrin həyata keçirilməsi yeni müdafiə imkanlarının qiymətləndirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bütün bu qərarlar, təşəbbüslər və qurumlar həm də yeni müdafiə imkanları adı altında artırılması planlaşdırılan hərbi potensiala işarə edir.
Artan hərbi potensialın meydanda əks olunması
Bütün bu təşəbbüslərə baxmayaraq, əsas problem Avropa ölkələri arasında etibarlı döyüş qüvvələrinin olmamasıdır. Önümüzdəki illərdə Avropada baş verəcək hər hansı böyük döyüş əməliyyatında manevrləri yerinə yetirmək üçün lazım olan quru, dəniz və hava qüvvələrindəki çatışmazlıqların aradan qaldırılması hələ mümkün görünmür və bunun üçün ABŞ qüvvələrindən asılılıq davam edir.
Avropanın müdafiə xərcləri son illərdə artsa da, bu xərclər daha çox döyüş qabiliyyətinə malik güc istehsal etməyib. Bir neçə kiçik istisna olmaqla, xidmətdə olan əsas döyüş tanklarının, piyada döyüş vasitələrinin, zirehli kəşfiyyat vasitələrinin və özüyeriyən silahların sayı 2014-cü illə müqayisədə eyni qaldı və ya azaldı. Ümumiyyətlə, Avropa ölkələrində quru-dəniz-hava qüvvələri, hava hücumundan müdafiə, “döyüşdə həlledici sursat” olan artilleriya sursatı və raketlər baxımından əhəmiyyətli boşluqlar var. Avropada müdafiənin gücləndirilməsi avropalı müttəfiqlərdən həm təcili, həm də davamlı investisiyalar tələb edir.
Bacarıqların inkişaf etdirilməsi və müdafiə materiallarının tədarükü xüsusilə sənayedən tələbat yüksək olduqda, illərlə davam edən səylərdir. Digər tərəfdən, vəd edilən müdafiə xərclərinin bəzi artımları birdəfəlik əlavə xərc paketləridir və uzunmüddətli perspektivdə hökumətlərin xərc prioritetlərinin dəyişməməsi nadir haldır.
Ukrayna-Rusiya müharibəsi ilə başlayan Avropa daxilində bu satınalma və investisiya prosesinin nəticəsinin də eyni şəkildə uzunmüddətli və qeyri-müəyyən olacağı qaçılmazdır. Uzun satınalma prosesini və yerləşdirmədəki fasilələri nəzərə alaraq, bəzi avropalı müttəfiqlər təcili bacarıq boşluqlarını doldurmaq mübarizəsində əsasən qitədən kənarda mövcud olan hazır avadanlıqlara müraciət edirlər.
Almaniya ordusu üçün inkişaf yönümlü strateji transformasiya ilə bağlı yaratdığı 100 milyard avroluq xüsusi fondun ən böyük sifarişini ABŞ istehsalı F-35 döyüş təyyarəsi və “Chinook” helikopteri üçün verib, Polşa isə Cənubi Koreyadan tanklar, FA-50 döyüş təyyarələri və haubitsalar alıb. Bu vəziyyət Avropa ordularının inkişafına töhfə verməklə yanaşı, strateji sənədlərdə dəfələrlə vurğulanan Avropa müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi ideyasına da qarşı çıxır. Lakin bu prosesdə Avropa müdafiə əməkdaşlığının faydalarının anlaşılmasının çətin olduğu ortaya çıxdı.
Müdafiə məhsullarının istehsalı hələ də rəqabət müzakirə mövzusu ola bilər və orduların formalaşdırılması və ya yerləşdirilməsi ilə bağlı ümumi, bir-birini tamamlayan idarəetmə müzakirə mövzusu deyil. Avropanın təhlükəsizliyi məsələsində əməkdaşlıq qayda deyil, istisna olmağa davam edir. Bu kontekstdə görünən odur ki, Avropada orduların potensialının artırılması da dəqiq ümumi strategiya olmadan, mövcud təhdidlərin milli qavrayışlarına görə müstəqil şəkildə davam edəcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
